Biblioteka Książąt Czartoryskich — działania na rzecz ochrony zbiorów i inicjatywy społeczne

Muzeum Narodowe w Krakowie

Ostatnie miesiące w projekcie rozbudowy i modernizacji Biblioteki Książąt Czartoryskich przyniosły wiele działań mających na celu ochronę dziedzictwa i rozwój współpracy społecznej. Za nami niezwykle ważny etap działań konserwatorskich oraz spotkania wspierające nowe formy uczestnictwa w kulturze.

Nowoczesna technologia chroni najcenniejsze zbiory Biblioteki

317 metrów bezcennych rękopisów, pergaminów i starodruków z kolekcji poddano procesowi anoksji. Dzięki technologii VELOXY®, eliminującej szkodniki w środowisku niemal pozbawionym tlenu, zabytkowe materiały zabezpieczono bez użycia chemii i ryzyka dla ich struktury.

Czym jest anoksja?

Anoksja to metoda dezynsekcji obiektów zabytkowych polegająca na eliminacji owadów i ich stadiów rozwojowych poprzez wytworzenie środowiska pozbawionego tlenu. Proces przeprowadza się w szczelnie zamkniętych opakowaniach, w których zawartość tlenu zostaje obniżona – najczęściej poprzez zastąpienie go gazem obojętnym – do poziomu uniemożliwiającego przetrwanie organizmów żywych. Metoda jest bezpieczna dla różnorodnych materiałów historycznych, ponieważ nie wprowadza substancji toksycznych ani nie powoduje zmian fizykochemicznych w strukturze obiektu. Dzięki temu znajduje szerokie zastosowanie w prewencji muzealnej i ochronie dziedzictwa kulturowego.

Unikatowa kolekcja Czartoryskich

Kolekcja powstała z inicjatywy wybitnych mecenasów sztuki – małżeństwa Adama Kazimierza Czartoryskiego oraz Izabeli Czartoryskiej. Księgozbiór liczy ponad 231 000 woluminów, zawiera niezwykle cenne stare druki, w tym polonica z XVI w. – m.in. pierwsze wydanie dzieła Macieja Miechowity Chronica Polonorum z 1519 r., które było pierwszą drukowaną historią Polski. Egzemplarz znajdujący się w Bibliotece jest jednym z trzech zachowanych.

Archiwum i zbiór rękopisów obejmują ponad 14 000 rękopisów od średniowiecza do czasów współczesnych. Znajdują się tu dokumenty pergaminowe od XII do XIX w. o znaczeniu narodowym, m.in. przywilej koszycki (1374 r.), akt unii w Horodle (1413 r.), przywilej jedlneński (1430 r.) czy dokument Hołdu Pruskiego (1525 r.), a także ważne dokumenty rodzinne, m.in. nadanie tytułu książęcego dla Czartoryskich w 1442 r. czy też dyplom honorowego obywatelstwa miasta Krakowa dla Władysława Czartoryskiego (1880 r.).

W kręgu zainteresowań kolekcjonerskich książąt Czartoryskich od samego początku znalazły się średniowieczne i nowożytne rękopisy iluminowane. Zbiór ten, liczący około 120 obiektów, stanowi szczególnie cenną część zasobów Biblioteki.

Nowoczesna ochrona zbiorów

Proces anoksji objął część rękopiśmiennych zbiorów, w tym dokumenty pergaminowe wystawione przez papieży, cesarzy, królów i książąt oraz liczne przywileje i nadania ziemskie. Wśród nich znajduje się m.in. przywilej koszycki, wpisany w 2024 r. na Polską Listę Krajową Programu UNESCO „Pamięć Świata”.

Anoksję przeszły również średniowieczne i nowożytne rękopisy iluminowane, a także najstarszy obiekt w zbiorach Biblioteki – tzw. Biblia wizygocka z pierwszej połowy X wieku.

Proces objął również cenne druki, w tym inkunabuły i cimelia. Wśród nich znajdują się unikatowe egzemplarze Diurnale Cracoviense z 1494 r., modlitewnik Horae Beatae Mariae Virginis, wydrukowany w Paryżu pod koniec XV w., oraz najstarszy druk w kolekcji – Dialogus rationis et conscientiae Mateusza z Krakowa z ok. 1460 r., przypisywany oficynie Jana Gutenberga.

Spotkania w Spytkowicach częścią projektu Biblioteki Czartoryskich

Gminny Ośrodek Kultury w Spytkowicach stał się miejscem spotkań odbywających się w ramach projektu modernizacji Biblioteki. Wydarzenia, podczas których informujemy o projekcie i Funduszach Europejskich, mają charakter otwarty – angażują mieszkańców, przedstawicieli lokalnych instytucji oraz pracowników muzeum. Ich celem jest rozwijanie współpracy na poziomie lokalnym, a także wypracowanie rozwiązań zwiększających dostępność oferty Muzeum Narodowego w Krakowie. To element szerszego programu działań edukacyjnych i społecznych wpisanych w projekt modernizacji Biblioteki. Wydarzenia organizowane przez sekcję dostępności MNK stanowią także okazję do zgłębiania historii zamku w Spytkowicach.

Nieprzypadkowo miejscem inicjatyw są właśnie Spytkowice. To na zamku, na czas remontu, przechowywana jest część zbiorów Biblioteki. Tegoroczne spotkania odbyły się 17 oraz 26 marca. Podczas spotkań dużym zainteresowaniem uczestników cieszyło się wystąpienie pana Macieja Mocniaka, kierownika zamkowego magazynu, który w ciekawy sposób opowiedział o historii tego miejsca. Wśród uczestników dominowała młodzież szkolna z Zespołu Szkolno-Przedszkolnego w Spytkowicach im. mjra Henryka Sucharskiego. Spotkania rozpoczęliśmy od omówienia założeń projektu, a następnie pan Maciej Mocniak przybliżył historię zamku.

Konkurs na aranżację dziedzińca Biblioteki

6 marca 2026 r. zostały ogłoszone wyniki konkursu studenckiego na wykonanie opracowania projektu koncepcyjnego i architektonicznego aranżacji dziedzińca. Konkurs zrealizowaliśmy wraz z Wydziałem Projektowania Wnętrz Akademii Sztuk Pięknych. Udostępnienie i aranżacja dziedzińca są jednym z zadań realizowanych w ramach projektu „Biblioteka Książąt Czartoryskich – rozbudowa i przebudowa oddziału Muzeum Narodowego w Krakowie”.

W wyniku obrad, które odbyły się 17 lutego 2026 r., jury konkursu postanowiło nie przyznawać pierwszej nagrody i przyznać kolejne nagrody i wyróżnienia.

Całkowity koszt projektu: 56 194 788, 50 zł. Dofinansowanie w ramach Programu FEnIKS 2021–2027, PRIORYTET VII: Kultura, Obszar 1: Rozwój infrastruktury kultury (zabytkowej i niezabytkowej): 37 181 150, 41 zł.