„Nie złamali przysięgi” – losy generałów, którzy pozostali wierni Mikołajowi II

tsarnicholas.org

Okoliczności abdykacji cesarza Mikołaja II wciąż budzą kontrowersje, historycy głoszą bowiem, że w dniach poprzedzających to wydarzenie monarchę zdradzili wszyscy jego generałowie. To nieprawda – twierdzi pan Paweł Gilbert, autor strony tsarnicholas.org, przypominając biografie trzech dowódców.

Podczas rewolucji lutowej 1917 roku, kiedy większość najważniejszych rosyjskich wojskowych zgadzała się ze stanowiskiem gen. Michała Aleksiejewa, szefa sztabu wodza naczelnego, że cesarz musi abdykować, wśród nich znalazł się kuzyn władcy, wielki xiążę Mikołaj Mikołajewicz (1856–1929). Było jednak trzech ludzi, którzy pozostali wierni przysiędze: Mikołaj Judawicz Iwanow, Teodor Arturowicz Keller i Husajn Chan Nachiczewański. Wszyscy trzej, uhonorowani wysokimi odznaczeniami, mieli za sobą wybitne kariery wojskowe.

To właśnie oni podczas rewolucji proponowali cesarzowi, żeby podległe im oddziały stłumiły bunt. A kiedy Mikołaj II abdykował i nadszedł czas złożenia przysięgi wierności nowemu Rządowi Tymczasowemu, ci sami generałowie stanowczo odmówili. Niestety, żaden z bohaterów nie przeżył wojny domowej.

Mikołaj Iwanow

Rodowód Mikołaja Judowicza Iwanowa (1851–1919) pozostaje przedmiotem debaty. Niektóre źródła podają, że wywodził się ze szlachty z guberni kałuskiej, inne zaś, że był synem kantonisty¹. Pochodzenie jego rodziny pozostaje jednak tajemnicą.

Po ukończeniu gimnazjum wojskowego kontynuował edukację i podjął służbę jako oficer artylerii. Służył w 3. Brygadzie Gwardyjsko-Grenadierskiej, a następnie brał udział w wojnie rosyjsko-tureckiej w latach 1877–1878. Podczas wojny rosyjsko-japońskiej w latach 1904–1905 dowodził korpusem i wielokrotnie wykazywał się odwagą, za co odznaczono go Orderami Świętego Jerzego III i IV klasy oraz Złotą Szablą. W 1908 roku Iwanow otrzymał stopień generała artylerii.

Podczas I wojny światowej dowodził wojskami Frontu Południowo-Zachodniego. Pod koniec 1915 roku przeprowadził nieudaną operację 11. Armii przeciwko siłom wroga. W 1916 roku został mianowany członkiem Rady Państwa i adiutantem cesarza.

27 lutego 1917 roku cesarz otrzymał doniesienia o zamieszkach w Piotrogrodzie i o tym, że garnizon stolicy odmówił posłuszeństwa przełożonym. Iwanow awansował na dowódcę Piotrogrodzkiego Okręgu Wojskowego z nadzwyczajnymi uprawnieniami. Batalion Georgijewski (znany również jako Rycerze św. Jerzego) został wzmocniony dwiema kompaniami karabinów maszynowych, które oddano do jego dyspozycji. Ponadto Iwanow miał otrzymać dwa pułki kawalerii i piechoty z Frontów Północnego i Zachodniego.

Cesarz polecił Iwanowowi udać się do Carskiego Sioła w celu zapewnienia bezpieczeństwa cesarzowej i jej dzieciom. Powinny tam również dotrzeć jednostki lojalne wobec władcy. Iwanow miał objąć nad nimi dowództwo, a następnie maszerować na Piotrogród, aby stłumić zamieszki. Jednak w tym czasie szef sztabu wodza naczelnego w Mohylewie, wspomniany już gen. Michał Aleksiejew (1857–1918), oraz dowódcy frontów sabotowali rozkaz dotyczący rozmieszczenia wojsk.

Po tym, jak Iwanow dowiedział się o abdykacji, powrócił do kwatery głównej w Mohylewie, lecz został aresztowany i przewieziony do Piotrogrodu. Odzyskał wolność na rozkaz ministra sprawiedliwości Rządu Tymczasowego. W 1918 roku gen. Piotr Krasnow (1869–1947) z Białej Armii mianował Iwanowa dowódcą Południowej Armii Specjalnej, składającej się z Korpusów Woroneskiego, Astrachańskiego i Saratowskiego.

Mikołaj Iwanow zmarł w Odesie na tyfus 29 stycznia 1919 roku.

Teodor Keller

Teodor Arturowicz Keller (1857–1918) pochodził z rodziny zrusyfikowanych Niemców. Wielu jej członków było generałami. W 1877 roku zgłosił się jako ochotnik na wojnę rosyjsko-turecką i za odwagę został odznaczony Krzyżami Świętego Jerzego I i II klasy.

W 1906 roku Keller przeżył dwa zamachy na swoje życie. Od 1907 roku był adiutantem Mikołaja II, a w lipcu tego samego roku awansował na generała majora i wszedł w skład Orszaku Jego Cesarskiej Mości.

W sierpniu 1914 roku, dowodząc 10. Dywizją Kawalerii, odniósł szereg zwycięstw, za co w 1916 roku cesarz odznaczył go złotą szablą. Ponadto za zasługi w boju został odznaczony Orderami Świętego Jerzego III i IV klasy.

Wiadomość o abdykacji zastała Kellera na stanowisku dowódcy 3. Korpusu Kawalerii. 6 marca 1917 roku wysłał telegram do Mikołaja II, w którym błagał go, aby nie opuszczał tronu. Wiadomość nie dotarła do cesarza, ponieważ została przechwycona przez zwolenników Rządu Tymczasowego.

Keller odmówił złożenia przysięgi wierności Rządowi Tymczasowemu i 15 marca został odwołany ze stanowiska. Wyjechał do Charkowa, gdzie wówczas mieszkała jego rodzina. Następnie przeniósł się do Kijowa, gdzie 19 listopada 1918 roku proniemiecki „hetman Ukrainy” Paweł Skoropadski mianował go na stanowisko dowódcy sił zbrojnych utworzonych z rosyjskich oficerów, które miały chronić miasto przed zwolennikami Szymona Petlury².

Skoropadski potrzebował poparcia rosyjskich monarchistów, ale Keller potraktował nominację jako początek własnej dyktatury. Powołał pięcioosobową Radę Obrony Państwa, złożoną z polityków monarchistycznych, i oświadczył, że służy jednemu państwu rosyjskiemu. Skoropadski już 26 listopada odwołał Kellera za „przekroczenie uprawnień”.

Kiedy zwolennicy Petlury wkroczyli do miasta, Keller szukał schronienia w monasterze pw. św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach. Odrzucił propozycję Niemców, aby zamienił mundur rosyjski na niemiecki i ukrył się wśród ich oddziałach. 21 grudnia 1918 roku wraz z dwoma adiutantami został rozstrzelany. Jego złotą szpadę wręczono Petlurze.

Szczątki Kellera pochowano pod fałszywym nazwiskiem w monasterze pw. Opieki Matki Bożej w Kijowie. Jego grób nie zachował się do naszych czasów, a ciała nigdy nie odnaleziono.

Husajn Chan Nachiczewański

Husajn Chan (1863–1919) pochodził z rodziny chanów Nachiczewanu, którzy w 1828 roku przyjęli poddaństwo rosyjskie. Z rodziny tej pochodziło wielu muzułmańskich generałów, co było rzadkością w armii cesarskiej.

W 1883 roku z wyróżnieniem opuścił Korpus Paziów. W czasie wojny rosyjsko-japońskiej służył jako dowódca 2. Ochotniczego Pułku Kawalerii Dagestańskiej. Podczas tych zmagań pułk wyróżnił się, a sam Husajn Chan otrzymał siedem odznaczeń: 27 stycznia 1907 roku uhonorowany Orderem Świętego Jerzego IV klasy i Złotym Mieczem Świętego Jerzego za przeprowadzenie ataku kawaleryjskiego, który uratował okrążony oddział piechoty.

Na początku I wojny światowej, mianowany dowódcą Połączonego Korpusu Kawalerii, brał udział w ofensywie na Prusy Wschodnie. Od 19 października 1914 roku dowodził 2. Korpusem Kawalerii, a 22 października został odznaczony Orderem Świętego Jerzego III klasy, który osobiście wręczył mu Mikołaj II. W czerwcu 1915 roku, mianowany generałem adiutantem Jego Cesarskiej Mości, stał się jedynym mahometaninem na tym stanowisku.

Wiadomości o rewolucji lutowej zastały Husajna Chana na stanowisku dowódcy rezerwowego Korpusu Kawalerii Gwardii. 3 marca wysłał telegram do gen. Aleksiejewa, w którym wyraził gotowość oddania życia za cesarza. Jego deklaracja nie została przekazana przez Aleksiejewa monarsze.

Husajn Chan odmówił złożenia przysięgi na wierność Rządowi Tymczasowemu. W rezultacie zwolniono go z wojska 16 kwietnia. Jego szef sztabu, generał major baron Alexander Wienen, popełnił samobójstwo.

Husajn Chan powrócił do Piotrogrodu, gdzie zamieszkał z rodziną. Po zabójstwie szefa piotrogrodzkiej Czeka, Mojżesza Uryckiego (1873–1918), w sierpniu 1918 roku, Nachiczewański wraz z innymi prominentnymi obywatelami Piotrogrodu został przez bolszewików uznany za zakładnika. Jako jedna z pierwszych ofiar czerwonego terroru był przetrzymywany w więzieniu „Szpalerka” wraz z wielkimi xiążętami Pawłem Aleksandrowiczem, Mikołajem Michajłowiczem, Jerzym Michajłowiczem i Dymitrem Konstantynowiczem. W tym samym więzieniu przebywał również xiążę Gabriel Konstantynowicz, niegdyś służący pod dowództwem Husajna Chana. We wspomnieniach odnotował, że spotkał go podczas spacerów po dziedzińcu więziennym.

Wielcy xiążęta zostali zamordowani w Twierdzy Pietropawłowskiej 29 stycznia 1919 roku. Być może Husajn Chan został stracony wraz z nimi. Okoliczności jego śmierci i miejsce pochówku pozostają nieznane.

opracowanie: Adrian Nikiel

¹ Termin kantonista odnosi się do żydowskich chłopców powołanych do służby wojskowej w Imperium Rosyjskim. Kształcili się w szkołach kantonistycznych, gdzie poddawano ich naciskom, by przyjęli chrześcijaństwo. System ten wprowadzono w 1827 roku, a do 1857 roku został zniesiony z powodu międzynarodowej krytyki, która podkreślała nieludzkie traktowanie poborowych.

² Szymon Petlura (1879–1926) pełnił funkcję naczelnego dowódcy Ukraińskiej Armii Ludowej i stał na czele Ukraińskiej Republiki Ludowej podczas wojny o niepodległość Ukrainy.