Zakon Konstantyński i Królestwo Obojga Sycylii – zagadnienia sukcesji

Niech żyje król!

7 stycznia 1960 roku Ferdynand III, król Obojga Sycylii i wielki mistrz Zakonu Konstantyńskiego, zmarł w wieku 90 lat w bawarskim Lindau. Jego następcą jako król i wielki mistrz został bratanek – Alfons II (panujący w latach 1960‒1964). Wnukiem drugiego z wymienionych monarchów jest obecny władca Obojga Sycylii, Jego Królewska Mość król Piotr I, również wielki mistrz Zakonu Konstantyńskiego.

Poniższy artykuł omawia zasady regulujące sukcesję na stanowisku wielkiego mistrza. Sukcesja ta podlega prawu kanonicznemu i przechodzi w porządku primogenitury na najstarszego męskiego potomka Ferdynanda I, króla Obojga Sycylii (króla Neapolu i Sycylii przed zjednoczeniem w 1816 roku obu koron), jako dziedzica Domu Farnese. Obecnie najstarszym z męskich potomków jest Piotr I.

Stanowisko wielkiego mistrza jest godnością odrębną od stanowiska władcy Obojga Sycylii, co zostało uregulowane w sankcji pragmatycznej króla Hiszpanij Karola III z 6 października 1759 roku, konstytucji Królestwa Obojga Sycylii oraz prawie cywilnym tego kraju. Zakon Konstantyński nie jest zatem dynastycznym zakonem Domu Obojga Sycylii, w przeciwieństwie np. do Zakonu Świętego Januarego.

***

W 1698 roku stanowisko wielkiego mistrza Zakonu Konstantyńskiego objął Franciszek Farnese, xiążę Parmy i Piacenzy. List apostolski papieża Innocentego XII Sincerae Fidei z 1699 roku oraz dekret cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego Leopolda I Agnoscimus et notum facimus z tego samego roku przyznały Franciszkowi i jego następcom tytuł wielkiego mistrza, godność odrębną i niezależną od panowania nad Xięstwem Parmy.

W 1705 roku wielki mistrz nadał Zakonowi statuty, które papież Klemens XI zatwierdził w roku następnym (24 października). Funkcja wielkiego mistrza stała się urzędem kościelnym, przyznawanym na zasadzie primogenitury prawowitym męskim potomkom i spadkobiercom rodu Farnese, co potwierdziła bulla papieska Militantis Ecclesiae z 27 maja 1718 roku. Ojciec święty podkreślił wieczyste, pod sankcją gniewu Bożego, obowiązywanie przyjętych zasad.

Już w 1731 roku ród Farnese wymarł w linii męskiej. Tytuły wielkiego mistrza Zakonu Konstantyńskiego i xięcia Parmy przypadły, jako osobne godności, infantowi Karolowi Burbonowi ‒ uznanemu za spadkobiercę tej dynastii, najstarszemu synowi królowej Elżbiety Farnese i króla Hiszpanij Filipa V.

Monarcha, który w 1734 roku stał się królem Neapolu i Sycylii, zrzekł się parmeńskiego tronu w 1736 roku, lecz zachował status wielkiego mistrza, sprawując jego obowiązki na terenie xięstwa.

W 1759 roku Karol odziedziczył tron Hiszpanij po bezdzietnym bracie przyrodnim, a jego najstarszy syn został następcą tego tronu. Po upływie dwóch miesięcy od objęcia władzy w Madrycie Karol III zrzekł się władzy nad Neapolem i Sycylią na rzecz drugiego z synów – Ferdynanda. Traktaty międzynarodowe wymagały bowiem, aby te korony nie były złączone osobą panującego. Nieco później Karol III ustąpił także na rzecz Ferdynanda z funkcji wielkiego mistrza Zakonu Konstantyńskiego. O zmianie na stanowisku powiadomił władze zakonne markiz Bernard Tanucci (1698–1783), pierwszy minister Królestwa Neapolu.

Przez kilka lat władca Hiszpanij zachował natomiast tytuł wielkiego mistrza Zakonu Świętego Januarego, który założył jako król Neapolu w 1738 roku. W latach 1759–1766 zakon ten znajdował się na drugim miejscu w hierarchii zakonów monarchii hiszpańskiej, zaraz po Zakonie Złotego Runa. Jednak 9 grudnia 1766 roku Karol III zrzekł się również tego tytułu na rzecz króla Ferdynanda.

Fakt, że król Hiszpanij dokonał oddzielnych abdykacyj, służył podkreśleniu, że Zakon Konstantyński jest odrębny od Koron Neapolu i Sycylii (później Obojga Sycylii). Zrzeczenie się tronów Neapolu i Sycylii wiązało się z realizacją sankcji pragmatycznej z 1759 roku, która ‒ na mocy postanowień traktatów wiedeńskiego z 1737 roku i neapolitańskiego z 1759 roku ‒ miała na celu zachowanie równowagi sił w Europie.

W 1763 roku papież Klemens XIII nakazał wszystkim wiernym świeckim i duchownym, mocą władzy apostolskiej, aby nikt nie używał nazwy lub insygniów Zakonu Konstantyńskiego bez pozwolenia wielkiego mistrza Ferdynanda, króla Neapolu i Sycylii, pod groźbą exkomuniki latae sententiae. Ponadto papież postanowił, że Zakon jest zwolniony spod jurysdykcji jakiejkolwiek władzy doczesnej i podlega jedynie Stolicy Apostolskiej.

Z kolei król Ferdynand potwierdził niezależność Zakonu Konstantyńskiego od Korony Neapolu i Sycylii w dekrecie z 27 marca 1796 roku, dodatku do statutu, w którym stwierdzał, że stanowiska monarchy Neapolu i Sycylii oraz wielkiego mistrza Zakonu Konstantyńskiego połączone są jego osobą, lecz pozostają od siebie odrębne i niezależne, gdyż Zakon Konstantyński jest organizacją rycersko-religijną podlegającą bezpośrednio Stolicy Apostolskiej, a zatem w żadnym wypadku nie może być postrzegany ani zarządzany jak zwykła instytucja świecka lub polityczna. Godność wielkiego mistrza nie została złączona z koroną królewską, lecz stanowi dziedzictwo pochodzące od Domu Farnese. W związku z tym we wszystkich dokumentach publicznych i prywatnych, zarówno świeckich, jak i kościelnych, należy wyraźnie rozróżniać królewski majestat i funkcję wielkiego mistrza Zakonu Konstantyńskiego.

Stolica Apostolska potwierdziła ten stan rzeczy w 1861 roku. Także zatwierdzone przez nią statuty z 1919 roku oraz zrewidowane statuty z lat 1934–1943 stanowią: godność wielkiego mistrza, zarezerwowana dla Domu Burbonów jako spadkobierców Domu Farnese, przekazywana jest na zasadzie primogenitury męskiej.

Należy odnotować, że na oficjalnych wizerunkach władcy Neapolu (a później królowie Obojga Sycylii) mają dynastyczne ordery rycerskie, ale nie noszą insygniów Zakonu Konstantyńskiego. Natomiast ci sami monarchowie na portretach wielkich mistrzów Zakonu Konstantyńskiego noszą insygnia zakonne, lecz nie noszą orderów Domu Obojga Sycylii.

Zgodnie z prawem kanonicznym, zważywszy że godność wielkiego mistrza jest urzędem kościelnym z uprawnieniami biskupimi, stanowisko mogą piastować wyłącznie mężczyźni. Jeżeli męska linia Domu Burbonów Sycylijskich wygaśnie, tytuł wielkiego mistrza przypadnie Domowi Burbonów Parmeńskich. Natomiast zgodnie z prawem Domu Obojga Sycylii stanowisko głowy dynastii przysługiwałoby w takiej sytuacji xiężniczce najbliżej spokrewnionej z poprzednikiem.

Obecny wielki mistrz, JKM król Piotr I, zastąpił swojego ojca w 2015 roku. Następcą wielkiego mistrza jest najstarszy syn, Jego Królewska Wysokość xiążę Jakub, diuk Noto, wielki prefekt Zakonu Konstantyńskiego.

***

JKW xiążę Karol, diuk Castro, na podstawie deklaracji warunkowej¹, jaką był Akt z Cannes z roku 1900, uzurpuje sobie prawa do tronu Obojga Sycylii oraz stanowiska wielkiego mistrza Zakonu Konstantyńskiego. Co szczególnie osobliwe, nie zważa nawet na to, że Akt z Cannes w żaden sposób nie odnosił się do zwierzchnictwa nad Zakonem.

Legalność sukcesji w 1964 roku ojca króla Piotra I, czyli zmarłego w 2015 roku króla Karola I, jako zwierzchnika Królewskiego Domu Obojga Sycylii oraz wielkiego mistrza Zakonu Konstantyńskiego, stała się w latach 1983–1984 przedmiotem dochodzenia ze strony pięciu organów państwowych Królestwa Hiszpanii (uznających oczywiście „panowanie” linii „izabelińskiej”). Wszystkie jednogłośnie poinformowały Jana Karola, ówczesnego „króla konstytucyjnego” Hiszpanii, że król Karol I jest prawowitym posiadaczem obu godności. Tymi pięcioma instytucjami były: Instytut Heraldyki i Genealogii, Królewska Akademia Jurysprudencji i Legislacji, Ministerstwo Spraw Zagranicznych, Ministerstwo Sprawiedliwości oraz Rada Stanu.

Dochodzenie zostało zarządzone przez „króla konstytucyjnego”, kiedy ojciec obecnego diuka Castro zwrócił się do Jana Karola (jako rzekomego „następcy” króla Hiszpanij Karola III, autora sankcji pragmatycznej z 1759 roku i wykonawcy postanowień traktatowych, które nadal wiążą iberyjską monarchię) o uznanie jego pretensyj.

opracowanie: Adrian Nikiel

¹ Deklaracja nigdy nie weszła w życie, a pod względem merytorycznym była pozbawiona ważności, gdyż uznawała uzurpację hiszpańskiego tronu przez linię „izabelińską” – przypis redakcji Portalu Legitymistycznego.