„Od szkicu do panoramy. Czterdziestolecie udostępnienia «Panoramy Racławickiej» we Wrocławiu”

Panorama Racławicka powstała w latach 1993–1894 we Lwowie. Upamiętnia zwycięską bitwę pod Racławicami – stoczoną między wojskami powstańczymi pod wodzą Tadeusza Kościuszki i armią rosyjską. Jej pomysłodawcą był lwowski malarz Jan Styka (1858–1925), który zaprosił do współpracy wybitnego batalistę Wojciecha Kossaka (1856–1942). Pomagali im Ludwik Boller, Tadeusz Popiel, Zygmunt Rozwadowski, Teodor Axentowicz, Włodzimierz Tetmajer, Wincenty Wodzinowski i Michał Sozański.

Panorama Racławicka dotarła do Wrocławia w 1946 r., jednak na udostępnienie jej publiczności trzeba było czekać prawie 40 lat. Niewygodna tematyka obrazu – triumf polskiego oręża nad wojskami rosyjskimi – wywoływała obawy komunistycznych uzurpatorów, którzy zwlekali z podjęciem decyzji o jego prezentacji, jednak przez cały ten czas prowadzone były starania o wystawienie dzieła. Już w 1947 r. powstała Komisja Odnowienia Panoramy Racławickiej, w 1956 r. powołany został 2. Komitet Odbudowy Panoramy Racławickiej. Rok później ogłoszono konkurs na projekt rotundy. Autorami zwycięskiego projektu byli Ewa i Marek Dziekońscy. Budowę rotundy rozpoczęto w 1966 r. Jej konstrukcję według projektu inż. Jana Weryńskiego wzniesiono w rekordowym tempie pomiędzy 12 i 23 czerwca 1967 r. Przez kolejne 12 lat budynek trwał jednak w stanie surowym.

Zmiany polityczne i wydarzenia Sierpnia 1980 r. doprowadziły w końcu do decyzji o konserwacji i udostępnieniu Panoramy Racławickiej. Konserwację płótna rozpoczęto 1 grudnia 1981 r., a już 13 grudnia ogłoszony został stan wojenny. Zespół konserwatorów po kierownictwem Stanisława Filipiaka robił wszystko, by prace nie uległy przerwaniu. Pełniono dyżury nocne w pracowni w obawie przed jej zamknięciem.

Po ponad czterech latach ciężkiej pracy Społecznego Komitetu Panoramy Racławickiej pod przewodnictwem prof. Alfreda Jahna, zespołu realizacyjnego kierowanego przez Danutę Wielebińską i zespołu konserwatorów dowodzonego przez Stanisława Filipiaka 14 czerwca 1985 r. uroczyście udostępniono Panoramę Racławicką. Do dziś odwiedziło ją 12 milionów widzów.

14 czerwca 2025 r. w Gmachu Głównym Muzeum Narodowego we Wrocławiu otwarta została wystawa Od szkicu do panoramy, na której można zobaczyć szkice, rysunki koncepcyjne i przygotowawcze – ukazujące proces twórczy stojący za monumentalnym obrazem. Najważniejszym punktem wystawy, wokół którego zbudowano narrację, stała się Mała Panorama Racławicka – wypożyczona z prywatnej kolekcji. Zwiedzający mogą poznać skomplikowane losy Panoramy Racławickiej dzięki prezentacji plenerowej na skwerze Wrocławianek.

Z okazji jubileuszu ukażą się publikacje: Od szkicu do panoramy. Czterdziestolecie udostępnienia Panoramy Racławickiej we Wrocławiu, autorstwa pani Natalii Sienkiewicz, Panorama Racławicka z bardzo bliska, czyli zoom na detal, autorstwa pani Izabeli Trembałowicz-Chęć i z fotografiami pana Wojciecha Rogowicza.

13 czerwca z wrocławskimi dziennikarzami spotkali się na konferencji prasowej pan dr hab. Piotr Oszczanowski, pani Natalia Sienkiewicz (kuratorka wystawy) i pani Wiktoria Filipiak-Marszalska (kierownik Muzeum Panorama Racławicka).

Dr hab. Piotr Oszczanowski, dyrektor Muzeum Narodowego we Wrocławiu:

Panorama Racławicka to wyjątkowe dzieło, które powstało w szczególnych okolicznościach i wymagało ogromnego zbiorowego wysiłku. Dzisiaj mamy okazję poznać kulisy pracy nad tym monumentalnym obrazem. Wspólny wysiłek dziewięciu malarzy, którym przewodzili Jan Styka i Wojciech Kossak, to historia niezwykła.

Możliwość zobaczenia tego, co poprzedzało powstanie tego obrazu, to doprawdy pasjonująca opowieść – i to o swoistej dramaturgii. Dochodzenia do istoty malarstwa panoramicznego, poznania specyfiki tematu, wizje lokalne, studia ikonograficzne, a wreszcie zmierzenie się z wyzwaniem, które nie miało wcześniej zbyt wielu precedensów, jest tematem tej wystawy.

Szkice, projekty i wreszcie malarskie bozzetta – wszystko to uzmysławia nam, jak żmudna i wieloaspektowa była droga prowadząca do ostatecznego efektu, a nim był panoramiczny obraz o wymiarach 15 na 114 metrów. I to właśnie wystawa, której kuratorką jest Natalia Sienkiewicz, nam prezentuje. Bo pomysł – to jedno, ale realizacja, wyścig z czasem, ten bezmiar pracy oraz inwencji wybitnych artystów polskich końca XIX w., to rzecz wyjątkowa i osobne zagadnienie.