Republikanizm mieszczański. Jan Sachs i jego traktat w obronie Rzeczypospolitej pt. „De scopo”

Fundamentum nostrae Reipublicae libertas est – stwierdził Jan Zamoyski, przemawiając na sejmie 1605 r. Ostatni Rzymianie, Polacy, stworzyli w „złotym wieku” pierwszej Rzeczpospolitej atrakcyjną alternatywę dla absolutyzmu, ustroju zaistniałego w trakcie stopniowego demontażu monarchij stanowych na zachodzie Europy. Wbrew współczesnemu, uproszczonemu spojrzeniu na historię naszej Ojczyzny należy podkreślić, że był to stan rzeczy korzystny nie tylko dla szlachty, zwłaszcza tej jej części, która w okresie rewolucji protestanckiej dochowała wierności Kościołowi Świętemu, lecz także dla mieszczan, w tym innowierców. Dowodzi tego opublikowany we Wrocławiu w latach potopu szwedzkiego, kiedy Rzeczpospolita zmagała się z najazdem heretyka i uzurpatora z Północy (wspieranym antypolską propagandą), traktat Jana Sachsa pt. De scopo Reipublicæ Polonicæ, adversus Hermannum Conringium, Professorem Helmstadiensem, dissertatio qua simul status Regni Poloniæ novissime describitur.

Dzieło Jana Sachsa, młodego wschowianina, stanowi błyskotliwą obronę ustroju Rzeczpospolitej przed atakami jego wykładowcy i uznanego niemieckiego polihistora Hermanna Conringa. Jest to zderzenie dwóch politycznych paradygmatów, apoteozy monarchii absolutnej, ładu i porządku, lecz także poddaństwa, z republikańskim etosem monarchii ograniczonej, ufundowanej na wolności i politycznej partycypacji, zderzenie racji stanu z klasycznie rozumianym dobrem wspólnym. Ścierają się więc ze sobą władza i wolność, dla Conringa ta pierwsza zapewnia stabilność państwa, umożliwia bezpieczeństwo i stałość, dla Sachsa tymczasem musi być ona uzgodniona z wolnością, by zapewnić obywatelom Arystotelejskie dobre życie. Traktat w przekładzie Jagody Marszałek i Iwona Krawczyk poprzedzony został wstępem prof. Tomasza Tulejskiego.

De scopo to dziesiąta pozycja, która ukazała się w serii Biblioteka Staropolskiej Myśli Politycznej wydawanej nakładem Narodowego Centrum Kultury oraz Centrum Myśli Polityczno-Prawnej im. Alexisa de Tocqueville’a i Fundacji Wspierania Badań nad Staropolską Myślą Polityczno-Prawną im. Andrzeja Maksymiliana Fredry.

1 grudnia 2025 roku Koło Naukowe Myśli Politycznej i Prawnej im. Niccolò Machiavellego gościło we Wrocławiu pana prof. dr. hab. Tomasza Tulejskiego, który przybliżył uczestnikom wykładu polską myśl polityczną XVII wieku, skupiając uwagę na ideach mieszczańskiego republikanizmu i dziele Jana Sachsa. Zapraszamy do zapoznania się z nagraniem: