Rzeźba Xawerego Dunikowskiego ponownie dostępna dla publiczności

Monumentalne Popiersie robotnika autorstwa Xawerego Dunikowskiego będzie na stałe prezentowane w Pawilonie Czterech Kopuł Muzeum Sztuki Współczesnej. Wysoka na ponad 2 metry rzeźba poddana została konserwacji i po raz pierwszy po zakończeniu prac można było ją zobaczyć 24 listopada 2025 roku, w dniu 150. rocznicy urodzin rzeźbiarza. Podczas rocznicowego briefingu głos zabrali: pan dr hab. Piotr Oszczanowski, dyrektor Muzeum Narodowego we Wrocławiu, pani Małgorzata Micuła oraz pan Ryszard Motas.

Popiersie robotnika przygotowane zostało na Wystawę Ziem Odzyskanych, zorganizowaną we Wrocławiu w 1948 r. Usytuowane przy wejściu do Hali Ludowej (dawniej i obecnie: Hala Stulecia) było częścią ekspozycji plenerowej, na której prezentowano prekursorskie rozwiązania architektoniczne i plastyczne, m.in. realizacje Jana Cybisa, Jerzego Wolffa, Henryka Stażewskiego i Bohdana Urbanowicza oraz Iglicę Stanisława Hempla – symbol odbudowy i nowoczesnej myśli technicznej.

Rzeźbiarskie przedstawienie „człowieka pracy” było nie tylko elementem oprawy plastycznej. Obiekt wpisywał się w propagandowe założenia wystawy, której celem było ukazanie w epoce komunistycznego terroru osiągnięć powojennej odbudowy terenów tzw. Ziem Odzyskanych, z anonimowym robotnikiem jako pierwszoplanowym bohaterem, będącym – jak pisano w katalogu wystawy – rzeczywistym panem tych ziem.

Po zakończeniu wystawy Popiersie robotnika przechowywane było we wrocławskiej Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Pięknych (obecnie Akademia Sztuk Pięknych), gdzie w latach 1959–1964 Dunikowski pełnił funkcję kierownika Katedry Rzeźby. W roku 1965 rzeźba trafiła do zbiorów Muzeum Śląskiego (obecnie Muzeum Narodowe we Wrocławiu).

Powojenny dorobek Dunikowskiego był nierzadko surowo oceniany przez pryzmat szybkiego przystosowania się artysty do nowego ustroju – komentuje pani Małgorzata Micuła z Działu Rzeźby Współczesnej MNWr. – Relacje z władzą komunistyczną umożliwiły mu realizację niespełnionej przed wojną potrzeby tworzenia monumentów – dzieł o wielkiej skali i dla szerokiej publiczności, co stało w zgodzie z jego posłanniczym podejściem do sztuki. Realizując Popiersie robotnika, artysta sygnalizował poparcie dla nowej władzy i akceptację socrealizmu, znacząc jednak odrębność poprzez indywidualny sposób kształtowania rzeźby, której chropowata faktura i intencyjnie niewykończona forma były swoistą sygnaturą twórcy. Robotnik w ujęciu Dunikowskiego nie wpisuje się w popularną ikonografię przodowników pracy. To raczej heros nowych czasów, personifikacja niezłomności, człowiek o pobrużdżonej, ale dumnej i zaciętej twarzy. Mógł być wyrazem nadziei oraz otwartości na nowe, bezpieczniejsze czasy. Tworząc Popiersie, Dunikowski był dojrzałym, 73-letnim twórcą, z dorobkiem sięgającym końca XIX w. oraz pozycją czołowego polskiego rzeźbiarza. Był także człowiekiem mającym w życiorysie doświadczenie pięcioletniego osadzenia w Auschwitz, a na przedramieniu tatuaż z numerem 774. Wojenne przeżycia pozostały nie bez wpływu na późniejsze wybory twórcze i moralne artysty, co przełożyło się także na ocenę jego sztuki w okresie PRL-u oraz jej losy w dobie transformacji.

Gruntowne prace konserwatorskie, prowadzone w Muzeum od sierpnia do listopada 2025 r. przez zespół w składzie: Michał Oganiaczyk, Ryszard Motas, Mariusz Wierchowski, miały na celu udostępnienie Popiersia robotnika po 77 latach od pierwszej prezentacji rzeźby oraz przypomnienie o powojennym dorobku Dunikowskiego, wskazując na potrzebę odczytania jego dojrzałej twórczości na nowo.

Prezentacja jest okazją do zadumy nad wyborami twórczymi i moralnymi tych twórców, którzy sprzeciwiając się narodowemu socjalizmowi, entuzjastycznie poparli inną uzurpację – totalitaryzm bijący rekordy w barbarzyństwie i liczbie ofiar. Kontemplując rzeźbę, trudno uciec od myśli, że gdyby Popiersie robotnika powstało kilka lat wcześniej na terenie Niemiec, dziś prawdopodobnie by nie istniało lub pozostawało ukryte w najciemniejszym zakamarku muzealnego magazynu.

Zapraszamy do zapoznania się z nagraniem: