Jesteś tutaj: Publicystyka » Inni publicyści » The Jacobite Intelligencer: Najstarsze katolickie kościoły Londynu

Najstarsze katolickie kościoły Londynu

The Jacobite Intelligencer

Zarówno duże wiktoriańskie oraz XX-wieczne kościoły parafialne Londynu, jak i splendor Katedry Westminsterskiej odwracają uwagę od zachowanych śladów dawnego substratum katolickich miejsc kultu. Mimo rozkwitu neogotyku, planowania miejskiego i kampanii Blitz, kilka [takich miejsc] przetrwało. Kościół św. Etheldredy przy Ely Place jest zazwyczaj uważany za najstarszy katolicki kościół w Londynie, który pomiędzy rokiem 1620 i 1623 był krótko używany jako kaplica hiszpańskiego ambasadora. Jednakże św. Etheldreda stała się wyłącznie katolickim kościołem ponownie w 1873 r. Kaplica Królowej obok Pałacu św. Jakuba, obecnie jedna z kaplic królewskich, została pierwotnie wybudowana w 1623 r. dla Henrietty Marii i pozostawała w użyciu jako katolicka kaplica do 1705.

Cztery londyńskie kościoły (św. Anzelma i Cecylii, św. Jakuba na Spanish Place, Wniebowzięcia NMP oraz św. Grzegorza, a także św. Patryka w Soho) wywodzą swoje początki od [uchwalenia] Catholic Relief Act1 w 1791 r. i wcześniej. Kościoły te są pamiątką innego rodzaju katolickiego kultu, który sprawowano nie w mrocznych gotyckich budowlach i przesadnym barokowym przepychu, ale w przypominających magazyny budynkach, podobnych do kaplic nonkonformistów, ukrytych w dole bocznych uliczek, z dala od widoku publicznego.

Kaplica Sardyńska przy Lincoln’s Inn Fields (kościół św. Anzelma i św. Cecylii)

kościół św. Anzelma i św. Cecylii przy Kingsway

Kościół św. Anzelma i św. Cecylii przy Lincoln’s Inn Fields ma najdłuższą, nieprzerwaną historię spośród wszystkich [kościołów] społeczności wyznania katolickiego (jeśli nie jako [sam] budynek). Za panowania Jakuba II istniała przy Lincoln’s Inn Fields franciszkańska kaplica, a od roku 1700 miała tam kaplicę portugalska ambasada. W 1720 r. kaplica, znajdująca się na linii obecnej Kingsway, przeszła w ręce ambasady Królestwa Sardynii, stając się jednym z głównych ośrodków londyńskiego katolicyzmu oraz bazą dla wikariuszy apostolskich. Pierwotna kaplica została uszkodzona podczas rozruchów Gordona2 w 1780 r. i ostatecznie rozebrana w 1909 r., kiedy to (w 1902) zastąpiła ją obecna kaplica. Chociaż nie w pierwotnej lokalizacji, umiarkowanie barokowy i niepozorny fronton Kaplicy Sardyńskiej licuje z jej historią, a co więcej, cieszy fakt, iż parafia ta (w przeciwieństwie do św. Jakuba przy Spanish Place oraz Farm Street) nie uległa pokusie, by pozwolić sobie na gotycki zbytek.

herb Królestwa Sardynii w kościele św. Anzelma i św. Cecylii

nastawa ołtarzowa w Kaplicy Sardyńskiej

Kilka elementów Kaplicy Sardyńskiej to oryginały ze starego kościoła: herb Sardynii, oryginalna nastawa ołtarzowa („Zdjęcie Chrystusa z krzyża”, obecnie umieszczona w południowej stronie prezbiterium) i — być może najbardziej przejmujący ze wszystkich — chrzcielnica, w której tak wielu XVIII-wiecznych katolików zostało ochrzczonych. Ołtarz maryjny był oryginalny, ale obecny jest w dużej mierze rekonstrukcją tego, co zostało zniszczone przez bombę w 1940 r.

chrzcielnica w Kaplicy Sardyńskiej

wnętrze kościoła

ołtarz mariacki, rekonstrukcja stanu z XVIII w.

Kościół św. Jakuba przy Spanish Place

widok kościoła św. Jakuba

Ten gotycki kościół jest kontynuacją szeregu kaplic hiszpańskiej ambasady, w których angielscy katolicy w Londynie modlili się w okresie prześladowań. Obecny kościół został wybudowany w latach 1890-1949 i zastąpił kaplicę zbudowaną w 1791 po wydaniu w tymże roku Catholic Relief Act, która zezwalała na budowę katolickich kaplic pod warunkiem, że były odpowiednio skromne. W 1827 roku związek kościoła z ambasadą hiszpańską dobiegł końca, co jednak nie powstrzymało króla Alfonsa XIII3 od podarowania kościołowi swej królewskiego sztandaru w 1908 r. Niewiele pozostało z wyposażenia oryginalnego kościoła — właściwie jedyną rzeczą, jaka, zdaje się, przetrwała i znalazła miejsce w nowym budynku, jest pozłacany posąg Dziewicy z Dzieciątkiem, wykonany w 1840 r.

sztandar „Alfonsa XIII” z 1908 r. 

rzeźba NMP z Dzieciątkiem z 1840 r.

Bawarska Kaplica Królewska (kościół Wniebowzięcia NMP oraz św. Grzegorza)

Bawarska Kaplica Królewska przy Warwick Street

wnętrze kaplicy

wnętrze kaplicy

Kościół ten jest jednym z niewielu nietkniętych XVIII-wiecznych katolickich kościołów w Anglii, licząc od [uchwalenia] Catholic Relief Act w 1791 roku. Oprócz niektórych gwiazd i aniołów dodanych w latach 50-tych XX w., front kościoła przypomina magazyn, który to wygląd był typowy dla tamtej epoki. Jednakże, podobnie jak Kaplica Sardyńska i św. Jakub przy Spanish Place, kościół ten ma znacznie dłuższą historię, niż jego wygląd sugeruje. Ambasador portugalski miał dom przy Golden Square wraz z kaplicą od co najmniej 1747 r.; później dom i kaplica przeszły w ręce ambasadora bawarskiego. Kaplica Bawarska została spustoszona w rozruchach Gordona w 1780 r., lecz prawdopodobnie [jej konstrukcja] pozostała nietknięta. Została ona jednakże zastąpiona w 1790 r. przez obecną kaplicę, którą zbudowano na miejscu istniejącej kaplicy i stajni, które odgradzały ją od widoku publicznego na Warwick Street. Ściany kaplicy są grubości 1 jarda [91,44 cm], a jej drzwi były początkowo pokryte metalem, by chronić kościół przed pożarem. Wewnątrz, dach i absyda to późniejsze dodatki, natomiast galeria jest oryginalna i pierwotnie ciągnęła się aż do wschodniego końca. Organy również pochodzą z pierwszego kościoła. Tak samo jak w Kaplicy Sardyńskiej, oryginalna nastawa ołtarzowa z masy tynkowej została zachowana i, w tym przypadku, umieszczona na ścianie na lewo od prezbiterium. Chrzcielnica również jest oryginalna, aczkolwiek nie znajduje się w swoim pierwotnym położeniu.

chrzcielnica w Bawarskiej Kaplicy Królewskiej z 1791 r.

nastawa ołtarzowa w Bawarskiej Kaplicy Królewskiej

Związek tego kościoła z Bawarią jest szczególnie znaczący współcześnie, jeśli wziąć pod uwagę pozycję xięcia Bawarii jako najstarszego potomka Domu Stuartów, który to fakt nie umknął Royal Stuart Society, które wstawiło w baptysterium tablicę upamiętniającą króla Ruperta, ojca obecnego króla, Franciszka II4. Jest tam również niewielki, pleksiglasowy bawarski herb królewski w zachodnim końcu kościoła.

tablica ku czci JKM króla Ruperta

herb Domu Wittelsbachów

Kościół św. Patryka przy Soho Square

kościół św. Patryka przy Soho Square

kościół św. Patryka przy Soho Square

kościół św. Patryka – widok z góry

wnętrze kościoła

Kościół św. Patryka jest macierzystym kościołem irlandzkiej społeczności w Londynie. Obecny kościół, którego absydę można dostrzec wystającą ponad olbrzymim placem budowy przy stacji Tottenham Court Road, pochodzi z 1893 r. Zastąpił on przypominający stodołę kościół zbudowany przez franciszkanina Artura O’Leary’ego w 1791 i konsekrowany przez wikariusza apostolskiego Jana Douglasa w 1792 r. O’Leary pełnił posługę wśród przeważająco irlandzkiej ludności slumsów w West End. Mimo iż nie jest to oryginalny budynek, neoklasycystyczne wnętrze przypomina stary kościół i, według mnie, jest to najpiękniejszy katolicki kościół w Londynie (niedawno został odnowiony i aż błyszczy). Kilka zabytków ze starego kościoła zostało zachowanych w nowym, jak np. pomnik ojca O’Leary’ego, XVIII-wieczna Pieta, część drewnianej konstrukcji ołtarzy bocznych i — co najważniejsze — inskrypcja upamiętniająca konsekrację kościoła w 1792 r.

pomnik ojca O’Leary’ego

inskrypcja upamiętniająca konsekrację kościoła w 1792 r.

tłumaczenie: Tomasz Kosiński i Dawid Świonder


1 The Roman Catholic Relief Act 1791 — przepis wprowadzony w 1791 r. przez parlament brytyjski. Znosił pewne ograniczenia polityczne, ekonomiczne i społeczne wymierzone w katolików. Od tej pory katolicy mogli zakładać swoje szkoły, wyznawać wiarę w swoich świątyniach. Z drugiej strony kościoły, szkoły, kapłani mieli podlegać obowiązkowi rejestracji. Świątynie nie mogły posiadać dzwonnicy, księża nie mogli chodzić w sutannie w miejscach publicznych. Jednak mimo tych ograniczeń przepis ten poprawił byt katolików. — przyp. tłum.

2 Rozruchy Gordona — w 1778 r. parlament brytyjski przyjął The Papist Act, który dawał pewne przywileje katolikom. Było to związane z potrzebą zaciągnięcia nowych żołnierzy. Brytyjczycy prowadzili w tym okresie walki ze zbuntowanymi Amerykanami, Hiszpanami i Francuzami. Ustępstwa na rzecz katolików nie spodobały się anglikanom, wskutek czego zaczęło narastać niezadowolenie. Na czele buntu antykatolickiego stanął lord Jerzy Gordon. Uważał, iż katolicy spiskują przeciwko monarchii, w odpowiednim czasie chcą przyłączyć się do kontynentalnych wrogów. 2 czerwca 1780 r. 50-, 60- tysięczny tłum na wezwanie Gordona ruszył w kierunku Parlamentu. Działania mas wymknęły się spod kontroli. Atakowano katolików, palono i niszczono ich kościoły, sklepy, miejsca spotkań. 7 czerwca Jerzy III [właśc. Jerzy, elektor, a następnie król Hanoweru, z łaski parlamentu uzurpator tronów Anglii, Szkocji i Irlandii — uzupełnienie red.] wezwał wojsko, by uspokoić zamieszki. Około 12 tysięcy żołnierzy opanowało tłum, często używając broni palnej oraz bagnetów. Bilans ofiar zamieszek wynosi 210 zabitych na ulicach, 75 zmarłych w wyniku odniesionych ran, 173 ciężko rannych. Aresztowano 450 osób, z czego 25 skazano na powieszenie. Uszkodzono ponad 100 katolickich budynków. Lord Gordon dzięki wstawiennictwu wpływowych osób po aresztowaniu przebywał w komfortowej celi w londyńskim Tower, a następnie został uniewinniony. — przyp. tłum.

3 „Alfons XIII” był tzw. konstytucyjnym królem Hiszpanii, reprezentantem linii uzurpatorskiej o tendencjach demoliberalnych, w latach 1936-1941 był natomiast prawowitym królem Francji i Nawarry. Swoisty paradox historii. — przyp. red.

4 Franciszek II od 1996 r. jest prawowitym królem Anglii, Szkocji, Irlandii i Bawarii. — przyp. red.

PMK Design
© Organizacja Monarchistów Polskich 1989–2018 · Zdjęcie polskich insygniów koronacyjnych pochodzi z serwisu replikiregaliowpl.com.