Biblia Gutenberga w Muzeum Narodowym

Muzeum Narodowe w Warszawie

W Galerii Sztuki Średniowiecznej można obejrzeć Biblię wydrukowaną ponad 570 lat temu przez Jana Gutenberga. Jest to jeden z niewielu zachowanych na świecie egzemplarzy i zarazem jedyny w Polsce. Najważniejszej księdze chrześcijaństwa towarzyszą dzieła ze zbiorów Muzeum, ukazujące historię piśmiennictwa i czytelnictwa u kresu średniowiecza. Biblia należy do zbiorów Muzeum Diecezjalnego w Pelplinie i jest prezentowana w Warszawie po raz drugi. Pokaz potrwa od 7 lutego do 23 marca 2025 r.

Pierwsza drukowana księga zmienia Europę

Biblia, drukowana w Moguncji przez Jana Gutenberga w latach 1452–1455, stanowi symboliczne świadectwo przełomu, jaki dokonał się w Europie dzięki zastosowaniu wynalazku ruchomej czcionki. Nowa technika umożliwiła szybszą produkcję książek, a co za tym idzie łatwiejszą wymianę informacji, przyczyniając się do upowszechniania wiedzy i popularyzacji idei. Dwutomowa Biblia jest pierwszym w Europie wielkim tekstem drukowanym tą metodą. Technologia Gutenberga szybko rozprzestrzeniła się, na terenie Cesarstwa powstały liczne oficyny drukarskie sprzedające książki w całej Europie.

Dzieło mistrzów wielu specjalności

Prezentowana Biblia jest przykładem późnośredniowiecznej praktyki warsztatowej: powstała dzięki udziałowi rzemieślników różnych specjalności. Biblia ma dwa woluminy i liczy łącznie 640 nieliczbowanych kart: w tomie pierwszym znajdują się 324 karty, w tomie drugim – 316. Kodeksy składają się z różnorodnych materiałów. Papier, na którym wydrukowano Biblię, powstał w Nadrenii. Nad dekoracją malarską pracował iluminator, który ozdobił jej karty różnobarwnymi inicjałami, wiciami delikatnych filigranów i czerwonymi rubrykami. Wydrukowaną w Moguncji księgę oprawił w Lubece introligator Henryk Coster. Dzięki niemu chronią ją i zdobią deski z dębiny bałtyckiej powleczonej koźlą skórą, na której wytłoczono przedstawienia zwierząt, ornamenty roślinne, wizerunki św. Pawła oraz nazwisko introligatora.

Wyjątkowość usterki drukarskiej

Biblia Gutenberga z Muzeum Diecezjalnego w Pelpinie należy do najcenniejszych i najciekawszych woluminów. O wartości egzemplarza przesądza nie tylko fakt, że należy on do najwcześniejszych prac mogunckiego drukarza. Decydująca okazała się drobna usterka techniczna w druku: na marginesie jednej z kart pierwszego tomu odbił się kształt czcionki, która musiała wypaść z mocowania. Badacze zyskali tym samym nieocenione źródło wiedzy na temat warsztatu ówczesnego impresora.

Po latach znów w MNW

W ostatnim stuleciu losy pelplińskiej Biblii Gutenberga splatały się z historią Polski. W obliczu zagrożenia wojennego w 1939 r. księga została wywieziona do Kanady. Podczas II wojny światowej znajdowała się w skarbcu Banku Montrealskiego w Ottawie. Do Polski wróciła w 1959 r., nim jednak trafiła do Pelplina, przez kilka dni była eksponowana w Muzeum Narodowym w Warszawie. W rocznicę tego wydarzenia rozpocznie się pokaz, będący znakomitą okazją do przyjrzenia się także innym zabytkom w Galerii Sztuki Średniowiecznej.

W trosce o unikatowe dzieło

Prezentacja wymaga starannych przygotowań. Klimatyzowana gablota w Galerii utrzymuje odpowiednie dla dzieła warunki: temperaturę ok. 20–23 °C oraz wilgotność względną poniżej 45–55 procent. Ważną częścią gabloty jest pulpit, na którym spoczywają oba tomy. Konstrukcja zabezpiecza je przed zbyt dużym kątem otwarcia i w ten sposób zapobiega powstawaniu naprężeń i zniszczeń. Ograniczenia dotyczą również sposobu oświetlenia dzieła. Biblię można eksponować nie więcej niż 60 dni w roku, z niewielką ilością sztucznego światła i z dala od niebezpiecznego dla zabytków słonecznego promieniowania UV. Szczególnie wrażliwe na światło są strony bogate w elementy rękopiśmienne. Wszystkie te wymogi dzięki staraniom konserwatorów dzieł sztuki pozwalają zachować wyjątkowy zabytek kultury europejskiej dla kolejnych pokoleń.

Spacer szlakiem kultury pisma i ksiąg

Pokazowi Biblii towarzyszy tematyczna ścieżka zwiedzania, poświęcona późnośredniowiecznej kulturze pisma i książce drukowanej. Spacer poprowadzi zwiedzających śladem malarskich i rzeźbiarskich wyobrażeń ksiąg, osób czytających lub piszących, a także inskrypcji o rozmaitych formach i funkcjach. Mnogość wizerunków osób z kodeksami w dłoniach i napisów na średniowiecznych obrazach uświadamia, jak ważnym przedmiotem była wtedy książka. Pokazane zostanie również oddziaływanie nowego medium – grafiki. Dawni mistrzowie chętnie korzystali z odbitek przy tworzeniu własnych kompozycji. Zabytki, które tworzą tę ścieżkę, zostały oznaczone specjalnym symbolem. Dodatkowe artykuły znajdują się na stronie Cyfrowe MNW.

Kurator pokazu: Marcin Bogusz (MNW). Instytucją partnerską pokazu jest Muzeum Diecezjalne w Pelplinie.

Muzeum Narodowe w Warszawie, Al. Jerozolimskie 3