Czarny karnawał. Ensor / Wojtkiewicz

Muzeum Narodowe w Warszawie

Czarny karnawał. Ensor / Wojtkiewicz

3 października 2025 – 11 stycznia 2026 roku

Muzeum Narodowe w Warszawie zaprasza na bezprecedensowe zestawienie twórczości barona Jakuba Ensora i Witolda Wojtkiewicza, artystów przełomu XIX i XX wieku, których wyobraźnie splatają się w przewrotnym dialogu. Na ekspozycji można zobaczyć blisko 200 dzieł sztuki, prezentowanych w teatralnie zaaranżowanej przestrzeni. Kuratorzy zestawiają twórczość Ensora i Wojtkiewicza wokół motywów karnawałowej maskarady, teatru lalkowego, cyrku, śmierci, erotyki i groteski – tematów, które odsłaniają głębię ludzkiej natury i granice poznania.

Kiedy maska mówi więcej niż twarz

James Ensor (1860–1949) – belgijski mistrz groteski – i Witold Wojtkiewicz (1879–1909) – wizjoner Młodej Polski – dzielą wspólną wrażliwość: niepokój wobec świata, fascynację maską, śmiercią i teatrem życia. Ensor, zakorzeniony w folklorze Ostendy, malował wizje karnawałowego szaleństwa, pełne masek, parad i barwnego chaosu. Przekornie i dosadnie piętnował obłudę i głupotę. Operował ostrymi kolorami i deformacją postaci. Bardziej liryczny Wojtkiewicz tworzył melancholijne obrazy dzieciństwa, szaleństwa i śmierci, gdzie niewinność spotyka się ze stratą i kruchością istnienia. Jego postaci to ożywione lalki, istoty na granicy jawy i snu, wyobcowane, często wykluczone. Obaj pokazują świat na opak – zarazem absurdalny i boleśnie prawdziwy.

Belgijskie skarby po raz pierwszy w Polsce

Wystawa to pierwsza tak szeroka prezentacja twórczości barona Jakuba Ensora w Polsce. Jego dzieła, zestawione z obrazami Wojtkiewicza, tworzą zaskakującą narrację. Ekspozycja powstała dzięki współpracy Polski z regionem Flandrii w Belgii. – Kultura ma moc budowania mostów, łączy ludzi ponad czasem i granicami. Podkreśla to, co mamy wspólnego, a jednocześnie wzywa nas, żebyśmy patrzyli na rzeczywistość z innej perspektywy. Dzieła Jamesa Ensora i Witolda Wojtkiewicza są tego wspaniałym przykładem. Jestem niezmiernie dumna, że dzięki niesamowitemu zaangażowaniu wielu muzeów, w tym wiodących belgijskich instytucji, takich jak Królewskie Muzeum Sztuk Pięknych w Antwerpii, Muzeum Sztuk Pięknych w Brukseli, Muzeum Karnawału i Masek w Binche oraz MuZEE w Ostendzie, możliwe jest zebranie prac Ensora i pokazania ich polskiej publiczności – mówi pani Karolina Gennez, flamandzka minister kultury. – Dzięki wielostronnej współpracy możemy zaprezentować polskiej publiczności wyjątkowe dzieła, które nigdy wcześniej nie opuściły Belgii – dodają kuratorzy wystawy.

Wielostronna współpraca

Na wystawie znalazły się także obrazy z polskich kolekcji – Muzeów Narodowych w Krakowie, Poznaniu i Wrocławiu, Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie, Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu, Muzeum Sztuki w Łodzi, Muzeum Śląskiego w Katowicach, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, Muzeum Krakowa. Dzieła Ensora i Wojtkiewicza uzupełniają kontekstowo prace innych artystów epoki, m.in. Jacka Malczewskiego, Wojciecha Weissa, Olgi Boznańskiej czy Leona Wyczółkowskiego. Narrację wystawy dopełniają teatralne kukiełki, maski i stroje karnawałowe, a także instalacja dźwiękowa z poematem Jarosława Mikołajewskiego, zamówionym i napisanym na tę okazję. Jego obecność jest znakiem przekonania, że w sztuce istotne jest powinowactwo różnych dziedzin – słowa, poezji i obrazu – spotykających się w przestrzeni wyobraźni i metafory.

Metafora „czarnego karnawału”

Tytuł ekspozycji przewrotnie odsyła do „czarnego humoru” i „czarnej komedii”, które w ironiczny sposób podejmują tematy ponure i mroczne. „Czarny karnawał” staje się kluczem interpretacyjnym – metaforą świata na opak, zawieszonego pomiędzy absurdem a melancholią, gdzie współistnieją rozpacz i humor, śmierć i witalność. Wyrazista scenografia – śmiałe kolory i teatralne odniesienia – prowokuje widzów do odkrywania świata groteski i jego nieoczywistych znaczeń.

Wystawa została podzielona na sześć przestrzeni:

• „Lalki, szopka, podłe maski” – wprowadza w świat masek i kukiełek, które inspirowały twórców,

• „Zielony Balonik” – oddaje klimat krakowskiego kabaretu, w którym dojrzewała artystyczna osobowość Wojtkiewicza,

• „Karnawał” – eksploruje belgijskie tradycje, pokazując źródła inspiracji Ensora,

• „Na wiec!” – ukazuje społeczne zaangażowanie artystów, ich ostrą jak brzytwa satyrę,

• „Z dziecięcych póz” – prezentuje dzieciństwo jako przestrzeń niepokoju,

• „Thanatos” – to część wystawy, w której motyw śmierci staje się ostatnim aktem karnawału.

Czarny karnawał to wyjątkowa okazja, by spojrzeć na świat oczami artystów, których – mimo różnic geograficznych i temperamentów – łączyła wrażliwość na kruchość życia, absurd istnienia i potęgę wyobraźni.

Wystawie towarzyszy katalog. Czarny karnawał można zwiedzać z audioprzewodnikiem. Ważnym wydarzeniem artystycznym, przejściem do świata karnawału, będzie maskarada – bal maskowy w MNW. Szczegółowy program jest dostępny na stronie Muzeum.

Wystawę przygotowano dla wszystkich grup wiekowych. W jednej z sal znajduje się przestrzeń twórcza, gdzie każdy może wystawić przedstawienie w teatrzyku cieni.

Kuratorzy wystawy: Joanna Kilian, Agnieszka Lajus, Kamilla Pijanowska-Badysiak (Muzeum Narodowe w Warszawie), Herwig Todts (Królewskie Muzeum Sztuk Pięknych w Antwerpii, KMSKA)

Godziny otwarcia Muzeum w okresie noworocznym:

31 grudnia 2025 r. – zamknięte dla zwiedzających

1 stycznia 2026 r. – zamknięte dla zwiedzających

2 stycznia – otwarte w godz. 10.00–20.00 (po godz. 17.00 zniżka 50% na bilety)

3–4 stycznia – otwarte w godz. 10.00–18.00

5 stycznia – zamknięte dla zwiedzających

6 stycznia – otwarte w godz. 10.00–18.00

Od 6 do 11 stycznia wystawa będzie dostępna do godz. 20.00.

Muzeum Narodowe w Warszawie, Al. Jerozolimskie 3