Dürer i Holbein na Wawelu

Zamek Królewski na Wawelu

Dürer i Holbein na Wawelu

Zamek Królewski na Wawelu zaprasza na pierwszy w historii polskiego muzealnictwa pokaz obrazu Albrechta Dürera.

Tak! On potrafi wyczarować na płótnie także to, co nieprzedstawialne, wszystkie namiętności, całą ludzką duszę promieniującą z ciała, nawet mowę – tak Erazm z Rotterdamu pisał o portretach Albrechta Dürera. Teraz jeden z nich: portret Jakoba Muffela (1471–1526) zobaczymy na wystawie Dürer i Holbein na Wawelu. Jest to pierwszy pokaz obrazu mistrza renesansu w Polsce. W ramach akcji „Darmowy listopad” zwiedzający zobaczą dzieło bezpłatnie. Ekspozycja znajdująca się na II piętrze Zamku Królewskiego na Wawelu w sali za namiotami ‒ w ramach której zaprezentowany zostanie również portret Hermanna Hillebrandta (?) de Wedigh (ur. 1494) Hansa Holbeina Młodszego ‒ potrwa do 1 lutego 2026 roku.

– Oba dzieła zostały wypożyczone z galerii malarstwa Państwowych Muzeów Pruskiego Dziedzictwa Kulturalnego (Staatliche Museen Preußischer Kulturbesitz, Gemäldegalerie), tj. jednej z ważniejszych instytucji muzealnych w Niemczech, której zbiory należą do największych światowych kolekcji malarstwa. Jesteśmy szczęśliwi, że mamy zaszczyt gościć dzieło wielkiego mistrza: malarza i humanisty, uważanego za największego artystę niemieckiego renesansu, w komnatach Zamku Królewskiego na Wawelu. Żaden z jego obrazów nie był dotąd pokazywany w polskich muzeach. Inaugurujemy dziś zatem nie tylko szczególną wystawę, ale kontynuujemy współpracę między muzeami z Polski i Niemiec po wystawie „Niech żyje król! Koronacje Sasów na Wawelu” z ubiegłego roku. W tym kontekście cieszy nas, że nasi goście będą podziwiali portret autorstwa Albrechta Dürera na Wawelu bezpłatnie w ramach akcji „Darmowy listopad” – mówił pan prof. dr hab. Andrzej Betlej, dyrektor Zamku Królewskiego na Wawelu.

Albrecht Dürer (1471–1528)

Urodzony w Norymberdze, uczył się u ojca, który parał się złotnictwem. Uznany za najwybitniejszego malarza niemieckiego renesansu. W jego dorobku dominują dzieła graficzne – rozsławiły go głównie cykle grafik: Apokalipsa, Wielka Pasja, Życie Marii, czy tzw. ryciny mistrzowskie: Melancholia, Rycerz, śmierć i diabeł oraz Św. Hieronim. Artysta tworzył obrazy o tematyce religijnej, ale sławę przyniosły mu przede wszystkim portrety, w których potrafił oddać nie tylko cechy fizjonomiczne, lecz także psychologiczną charakterystykę modela – umiał „namalować duszę”. Dwukrotnie odwiedził Italię, podróżował do Niderlandów. Zajmował się również teorią sztuki – interesowały go zwłaszcza kwestie proporcji i perspektywy.

portret Jakoba Muffela (1471–1526)

Norymberga, 1526. Olej na płótnie, 49,7 × 37,2 cm

U góry inskrypcja: EFFIGIES • JACOBI • MVFFEL • / AETATIS • SVAE • ANNO • LV • / SALVTIS • VERO • M • D • XXVI • i monogram « AD » oraz data 1526.

Berlin, Staatliche Museen Preußischer Kulturbesitz, Gemäldegalerie, nr inw. 557 D. Zakupiony do zbiorów ówczesnego Muzeum Cesarza Fryderyka w Berlinie w 1883 roku na aukcji kolekcji książąt Naryszkinów.

Obraz, namalowany pierwotnie na płótnie, został przeniesiony na podłoże drewniane, a następnie ponownie na płótno. Przedstawia burmistrza Norymbergi Jakoba Muffela, członka rady miejskiej, jednego z siedmiu starszych (Septemviri). Powstał w 1526 roku, kiedy Dürer malował przedstawienia czterech apostołów, przeznaczone do jednej z sal (Regimentstube) norymberskiego ratusza – jedno ze swoich najbardziej rozpoznawalnych dzieł malarskich (obecnie w Starej Pinakotece w Monachium). W tym samym roku malarz wykonał podobiznę innego członka rady miejskiej Norymbergi – senatora Hieronima Holzschuhera. Niewykluczone, że oba jednakowych rozmiarów i podobnie kadrowane portrety powstały w ramach jednego zamówienia. Reprezentują ten sam styl: model ukazany jest w popiersiu wypełniającym całą płaszczyznę obrazu, na gładkim tle. Malarz zrezygnował z ujęcia w półpostaci, uwzględniającego zwykle także ręce. Uwaga widza skupia się na twarzy, oddanej z wyjątkowym realizmem i psychologiczną głębią. Wąskie usta i głęboko osadzone oczy wpatrzone w dal, poza kadr obrazu, nadają fizjonomii starszego mężczyzny wyraz zamyślenia, powagi i pewnej surowości.

Hans Holbein młodszy (1497–1543)

Wybitny portrecista, syn niemieckiego malarza Jana Holbeina starszego, urodził się w Augsburgu, a około 1516 roku osiadł w Bazylei. Zajmował się ilustracją książkową, projektował witraże, ale największą sławę przyniosły mu portrety, których realizm budził podziw i uznanie współczesnych, m.in. francuskiego poety Mikołaja Bourbona. W 1526 roku Holbein wyjechał do Londynu, gdzie jako protegowany Erazma z Rotterdamu znalazł patrona w osobie wpływowego Tomasza Morusa, a potem jego mecenasem został arcybiskup Wilhelm Warham. Lata 1528–1532 artysta spędził ponownie w Bazylei, po czym powrócił do Londynu. Zasłynął jako portrecista angielskiej elity, namalował portrety króla Henryka VIII i jego żon oraz księcia Walii Edwarda (późniejszego Edwarda VI). W odróżnieniu od Albrechta Dürera nie pozostawił spuścizny teoretycznej.

Czy chcesz, gościu, ujrzeć portrety jak żywe? Spójrz na to szlachetne dzieło ręki Holbeina.

Nicolas Bourbon, francuski poeta z XVI wieku, o swoim portrecie pędzla Jana Holbeina

portret Hermanna Hillebrandta (?) de Wedigh (ur. 1494)

Londyn, 1533. Olej na drewnie dębowym, 42,1 × 32,6 cm

Pośrodku napis: ANNO 1533 / ÆTATIS.SVÆ 39

Berlin, Staatliche Museen Preußischer Kulturbesitz, Gemäldegalerie, nr inw. 586 B.

Zakupiony do zbiorów Muzeum Cesarza Fryderyka w Berlinie w 1874 roku ze zbiorami Bartholda Suermondta, który kupił obraz w latach sześćdziesiątych XIX wieku z kolekcji hrabiego Erwina Fryderyka Karola von Schönborn-Buchheima w Wiedniu.

Identyfikacja modela nie została definitywnie rozstrzygnięta. Na podstawie widniejącego na złotym sygnecie herbu kupieckiej rodziny Wedigh z Kolonii (w polu srebrnym trzy zielone liście między dwiema czarnymi belkami ułożonymi w literę V) przyjęto hipotetycznie, że obraz przedstawia jednego z jej członków, być może brata lub kuzyna Hermanna III von Wedigh (ok. 1503–1560), sportretowanego przez Holbeina w 1532 roku (obraz w Metropolitalnym Muzeum Sztuki w Nowym Jorku).

W 1532 roku po czteroletnim pobycie w Bazylei Holbein powrócił do Londynu. Znalazł tam klientelę wśród członków Stalhofu – wpływowej organizacji kupców zrzeszonych w Lidze Hanzeatyckiej. Czy portret faktycznie przedstawia członka Stalhofu – nie wiadomo. Wątpliwości budzą jego wymiary: obraz jest mniejszy niż wizerunki członków niemieckiej korporacji i niewykluczone, że został namalowany dla prywatnego zleceniodawcy. Styl portretu jest charakterystyczny dla późnych obrazów Holbeina, w których malarz rezygnował z dodatkowych elementów, ukazując modeli na gładkim, neutralnym tle. Jedynym rekwizytem pozostają rękawiczki – symbol wysokiego statusu społecznego osoby portretowanej. Asymetryczna, wyrazista twarz ukazanego na wprost modela uderza wyjątkowym realizmem. Lewe oko, nieco mniejsze, jakby przymrużone, starannie przycięta broda oraz długie, lekko opadające wąsy i wąskie usta nadają tej fizjonomii szczególny wyraz.

noty na temat twórców i ich dzieł opracowała dr Joanna Winiewicz-Wolska, kuratorka wystawy Dürer i Holbein na Wawelu, kustosz dyplomowana kierująca Działem Malarstwa w Zamku Królewskim na Wawelu

opracowanie: Urszula Wolak-Dudek

Zamek Królewski na Wawelu, Wawel 5