Gliwice w średniowieczu i czasach wczesnonowożytnych

Muzeum w Gliwicach

Gliwice w średniowieczu i czasach wczesnonowożytnych

Muzeum w Gliwicach zaprasza na cykl wykładów poświęconych dziejom naszego miasta i jego mieszkańców w czasach średniowiecznych i wczesnonowożytnych. Gliwice funkcjonowały wówczas jako jeden z wielu ośrodków handlowo-rzemieślniczych, powstałych podczas kolonizacji na prawie niemieckim w XIII wieku. Cykl złożony jest z czterech spotkań, a przygotował go i prowadzić będzie pan prof. dr hab. Piotr Boroń z Instytutu Historii Uniwersytetu Śląskiego.

Wyniki prac badawczych prof. Boronia prezentowane były w wielu publikacjach, m.in. w trzech książkach jego autorstwa: Dawne Gliwice. Studia z dziejów miasta i jego mieszkańców. Wokół gliwickiego rynku, Burmistrzowie Gliwic do 1808 roku oraz Gliwiccy pisarze miejscy. W wykładach przedstawione zostaną także wyniki niepublikowanych jeszcze badań.

Zadaniem wykładów będzie przedstawienie czterech aspektów dziejów miasta: prawa, zmian przestrzennych, kwestii gospodarczych i wreszcie religijności dawnych gliwickich mieszczan – mówi prof. Boroń.

Na wykłady zapraszamy do Willi Caro (ul. Dolnych Wałów 8a). Wstęp wolny.

***

21 stycznia 2026 roku,  godz. 17.00

Aspekty prawne funkcjonowania miasta

Od XIII wieku w Europie Środkowej zaczęły powstawać miasta na prawie niemieckim. Istotą powołania do życia miasta było nadanie mu odpowiednich przywilejów, które powoływały wspólnotę, samorządną i tylko częściowo zależną od właściciela ziemi, w przypadku Gliwic – księcia. Prawo stanowiło podstawę funkcjonowania wspólnoty, określając zasady życia, gospodarowania, dziedziczenia czy kwestie sądownicze. Pierwszy wykład o dziejach Gliwic musi zatem zacząć się od przedstawienia aspektów prawnych. Miasto, założone w drugiej połowie XIII wieku, przeszło kilka etapów dziejów, gdy zmieniało się prawo. Pierwszym etapem było miasto książęce, z dominującą rolą dziedzicznego wójta. W końcu XV wieku wspólnota miejska wybiła się na niepodległość, gdy wykupiono wójtostwo, a władza przeszła w ręce burmistrza i rady miejskiej. To oni teraz powoływali wójta, który stał się urzędnikiem zależnym od mieszczan. Ale w XVI wieku Gliwice zostały przez dotychczasowego właściciela, cesarza Ferdynanda, zastawione kolejnemu właścicielowi. Mieszczanie po krótkich rządach zastawcy zdecydowali się na przejęcie zastawu we własne ręce, a następnie wykupienie praw własnościowych do całej ziemi gliwickiej. Zmieniło to mocno stosunki prawne, miasto weszło w rolę dawnego księcia. Dzieje wolnego i niezależnego miasta skończyły się w chwili zajęcia Śląska przez Królestwo Prus.

Harmonogram wykładów:

25 lutego, godz. 17.00

Przemiany przestrzeni miejskiej – od lokacji miasta

Powszechnie uważa się, że podstawowymi źródłami do dziejów miejscowości są przekazy pisane oraz wyniki badań archeologicznych. Ale istnieje jeszcze jedno źródło, rzadziej wykorzystywane: przestrzeń i jej organizacja. Ośrodki lokowane na prawie miejskim powstawały w wyniku przekształceń przestrzeni. Wytyczano place, ulice, a także parcele dla mieszczan. Organizacja przestrzeni obejmowała także grunty wokół osiedla. Mieszczanie otrzymywali tereny pod role i ogrody. Na wykładzie przedstawione zostaną ustalenia wieloletnich badań nad przestrzenią miejską Gliwic. W dzisiejszych podziałach działek i organizacji terytorium zachowały się dawne sposoby zagospodarowania terenu, sięgające być może jeszcze czasów lokacji. To swoisty kod genetyczny miasta, który pozwala zrozumieć jego dzieje. Podczas wykładu pojawią się problemy zagospodarowania przestrzeni w czasach lokacji w XIII wieku, zmian, jakim podlegało terytorium miasta do czasów nowożytnych, poszerzania gruntów miejskich, tworzenia i degradacji miejskich fortyfikacji oraz zamku książęcego. Przedstawione zostaną wyniki badań nad rozmieszczeniem istotnych dla miasta jednostek gospodarczych, takich jak młyny, rurociągi, stawy itp. Omówimy także miejsca związane ze stanowieniem i egzekucją prawa.

15 kwietnia, godz. 17.00

Miasto jako organizm gospodarczy

Każde średniowieczne czy nowożytne miasto było miejscem pracy rzemieślników, kupców, wszelkiego rodzaju wytwórców. A co z rolnictwem? Czy miało swój udział w życiu gospodarczym dawnych miast? Wbrew powszechnym opiniom, że cechą miasta jest pozaagrarny charakter zajęć jego mieszkańców, od samego początku zakładania miast na prawie niemieckim w Europie Środkowej spory areał gruntów rolnych przekazywano mieszczanom. Tak też było w przypadku Gliwic. Czy można je określić mianem miasta agrarnego? Jaki był udział produkcji rolnej i przetwórstwa spożywczego w dziejach Gliwic?

Na dzieje gospodarcze miasta wypada też spojrzeć z perspektywy długofalowego rozwoju – jak zmieniały się uwarunkowania działań gospodarczych jego mieszkańców, które gałęzie produkcji dominowały w poszczególnych okresach, wreszcie, czy można w dziejach Gliwic wyróżnić okresy prosperity i czasy kryzysu? Na podstawie jakich źródeł można to wykazać?

Kolejny problem w dziejach Gliwic, to wpływ wyższych organizmów politycznych na gospodarkę miasta. Gliwice w średniowieczu i czasach nowożytnych zmieniły kilka razy przynależność polityczną. Każde z państw prowadziło własną politykę ekonomiczną – poczynając od księcia opolskiego Władysława, założyciela miasta w XIII wieku, aż po nowożytne państwo pruskie, które po kilku dziesięcioleciach poszukiwań pomysłu na wschodnią część Górnego Śląska, znalazło w latach 80. XVIII wieku rozwiązanie dla tutejszej gospodarki – przemysł.

W wykładzie pojawią się powyższe problemy, przedstawione zostaną także odpowiedzi lub próby odpowiedzi. Z bardziej szczegółowych problemów można wskazać:

— dlaczego na najstarszej mapie Śląska Martina Helwiga Gliwice jako jedyne miasto zaznaczono osobnymi znakami kartograficznymi,

— jaki był udział gliwiczan w handlu dalekosiężnym, co zawozili i co wywozili do Krakowa, Poznania, Brna czy Ołomuńca,

— w jakim celu okolice miasta w XVIII wieku obsadzono morwami, dlaczego władze miasta raportowały do władz zwierzchnich o ilości tutejszych morw.

Zainteresowanych serdecznie zapraszamy! – mówi prof. Piotr Boroń.

3 czerwca, godz. 17.00

Religijność mieszczan gliwickich