Heimat i hajmat. Górny Śląsk na fotografii przedwojennej ze zbiorów Muzeum w Gliwicach

Muzeum w Gliwicach

Heimat i hajmat. Górny Śląsk na fotografii przedwojennej ze zbiorów Muzeum w Gliwicach

23 stycznia ‒ 19 kwietnia 2026 roku

Willa Caro, Czytelnia Sztuki, ul. Dolnych Wałów 8a

Działający w Niemczech od końca XIX wieku ruch ochrony stron ojczystych (Heimatschutzbewegung) w połączeniu z popularyzacją fotografii amatorskiej przyczynił się do rozwoju zjawiska określanego mianem Heimatphotographie. Fotografia ojczysta w okresie międzywojennym pełniła funkcje zarówno popularyzatorsko-krajoznawcze, jak i propagandowo-polityczne, stając się narzędziem kształtowania wyobrażeń o „małej ojczyźnie”.

W 1920 roku w Gliwicach powstało wydawnictwo Heimatverlag Oberschlesien GmbH, specjalizujące się w albumach, książkach i pocztówkach prezentujących kulturowe i gospodarcze bogactwo Górnego Śląska. Zgromadzony przez wydawnictwo obszerny zbiór fotografii, utrwalonych na szklanych kliszach, trafił wkrótce potem do zbiorów Muzeum Górnośląskiego w Gliwicach.

Prezentowane materiały skłaniają do refleksji nad współczesnym znaczeniem fotografii ojczystej. Czy możliwe jest odczytanie ich poza pierwotnym kontekstem ideologicznym? Czy – mimo narzuconych ram narracyjnych – pozwalają nam dostrzec przeszłość hajmatu, rozumianego jako współczesna „mała ojczyzna”?

Wystawa to prezentacja do tej pory zdigitalizowanego fragmentu kolekcji zdjęć, uwiecznionych na kliszach szklanych, pochodzących ze zbiorów przedwojennych Muzeum w Gliwicach – wybór z kolekcyj działów etnografii, sztuki i historii.

Ekspozycja zaprezentuje wybrane prace najważniejszych fotografów, których zdjęcia znalazły się w posiadaniu wydawnictwa (P. Schau, J. Grehl, A. Noky, A. Brendt, M. Steckel), a także wyodrębnione tematy fotografii (przemysł, architektura sakralna, etnografia, pejzaże miast). Wreszcie zaprezentowana zostanie technologia, w jakiej wykonano zdjęcia – przykładowe klisze szklane.

Kuratorka: Marta Paszko, Dział Etnografii i Antropologii Miasta

***

Górny Śląsk sprzed 100 lat. Fotograficzna dokumentacja Paula Schaua

10 kwietnia, godz. 17.00

Paweł Schau był ślusarzem, technikiem, rachmistrzem, inżynierem – przez całe zawodowe życie związanym z górnośląskim hutnictwem. Ale oprócz tego był fotografem amatorem. Dokumentowanie Górnego Śląska na zdjęciach stało się jego pasją. Osiągnął taki poziom, że fotografie te były publikowane w wielu periodykach. W zbiorach Muzeum w Gliwicach zachowało się około 800 fotograficznych klisz szklanych jego autorstwa, które stanowią niezwykle cenne źródło ikonograficzne do odkrywania przeszłości.

Paweł Schau fotografował krajobrazy, miasta i wsie, zamki, architekturę sakralną, w szczególności kościoły drewniane, oraz przemysł: kopalnie i huty. Wyjątkowe miejsce w jego twórczości stanowią zdjęcia ludzi: podczas pracy oraz w czasie różnych świąt, zarówno dorocznych, jak i rodzinnych. Dokumentował ich zachowania, stroje ludowe, otoczenie. Wykonywał także zdjęcia reportażowe z wydarzeń w regionie. W spuściźnie fotograficznej zachował obraz Górnego Śląska sprzed stu lat.

Pani Bożena Kubit, wieloletnia etnograf gliwickiego Muzeum, przedstawi w czasie wykładu zarówno proces odkrywania autora tego zbioru fotografii i jego życiorys, jak i zaprezentuje liczne zdjęcia z jego dorobku.