Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu

Muzeum w Gliwicach

Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu

27 marca 2026 roku Muzeum w Gliwicach zaprosi publiczność w podróż w czasie – do świata zapachu świeżo palonej kawy, gwaru rozmów, stukotu filiżanek i artystycznych sporów sprzed stu lat.

Przygotowywana ekspozycja jest opowieścią o fenomenie kawiarni z lat 1900–1930 – miejsc, w których pulsowało życie artystyczne i intelektualne. Pragniemy ukazać to zjawisko szeroko: od Lwowa, przez Kraków, aż po Gliwice. To właśnie w kawiarniach rodziły się idee, kształtowały środowiska twórcze i budowała miejska tożsamość.

Wystawa powstała dzięki zaangażowaniu wielu prywatnych kolekcjonerów, admiratorów przeszłości Gliwic. Dzięki ich wspaniałomyślności możemy pokazać dzisiaj unikalne okazy przeszłości gliwickich kawiarń: porcelanowe filiżanki i talerzyki z Haus Oberschlesien, wykonane na zamówienie w firmie Bauscher Weiden, sztućce, dzbanki, dzbanuszki, mleczniki i tace. Wśród niespodzianek – pudełko na tort z Café Schnapka, patera na ciasto i popielniczka z domu handlowego Arnolda Pesego w Gliwicach, zastawa z Theater Café w Gliwicach i Kawiarni Szkockiej we Lwowie. To tylko okruchy przeszłości, niemi świadkowie cudem ocaleni z pożogi wojennej i powojennej.

Szczególne miejsce zajmą przedmioty secesyjne z kolekcji naszego Muzeum i „złotych lat 20.” – art déco, oraz – dzięki uprzejmości kolekcjonera, pana Pawła Michalskiego – oryginalne meble kawiarniane z fabryki Thonet, które przeniosą zwiedzających wprost w klimat belle époque. Nad koncepcją i realizacją wystawy będą czuwać kuratorki: panie Katarzyna Podniesińska, Magdalena Laskowska oraz Patrycja Gwoździewicz – zespół, który z pasją i dbałością o detal przywraca do życia świat dawnych kawiarni, łącząc rzetelność badawczą z wyczuciem nastroju epoki.

Dzięki współpracy z Muzeum Narodowym w Krakowie zaprezentujemy też unikalne, na co dzień niedostępne zbiory związane z krakowską bohemą – m.in. z twórczością Stanisława Wyspiańskiego, Witolda Wojtkiewicza, Leona Wyczółkowskiego czy Jacka Malczewskiego – plejadą artystów Młodej Polski. Tym razem pokażemy ich talent w mniej oczywistym wydaniu: w drukach ulotnych – zaproszeniach na wieczory i pikniki kabaretu Zielony Balonik, plakatach, wzajemnych karykaturach – utrzymanych w duchu secesyjnej linii, szybkiej kreski i ostrego dowcipu, z wyraźnymi inspiracjami grafiką francuską. Krakowską część ekspozycji dopełnią dawne reklamy („słodkie wieczory z tańcami”, plakaty browarów, reklamy papierosów), sceny z wnętrz kawiarń i widoki miasta, a także oryginalne kukiełki z kabaretu Zielony Balonik.

Wernisaż w Willi Caro (ul. Dolnych Wałów 8a) odbędzie się 27 marca 2026 r. o godz. 17.00 ‒ połączony z wykładem wprowadzającym. Ekspozycja potrwa do 20 września 2026 r.

Wystawie będzie towarzyszyć publikacja Gliwice à la carte.

Pokrótce opisane są w niej dwa światy, odmienne z uwagi na położenie geograficzne, różnice kulturowe i językowe oraz sposób udokumentowania środowiska artystycznego. To Kraków i Gliwice. Historia najsłynniejszych lokali krakowskich w opracowaniu Magdaleny Laskowskiej i Katarzyny Podniesińskiej z Muzeum Narodowego w Krakowie oraz wybranych lokali gliwickich w ujęciu Patrycji Gwoździewicz z Muzeum w Gliwicach.

W dalszej części publikacji Gliwice à la carte znajdują się teksty o wielu gliwickich lokalach, które pierwotnie ukazywały się w ramach przewodników Gliwice znane i nieznane dokumentujących Gliwickie Dni Dziedzictwa.

Kontekst wystawy w przestrzeni miasta pogłębimy, przenosząc jej atmosferę do kawiarni Słodkie Życie. Tam, w miejscu przywołującym klimat lat 1900–1920, goście będą mogli spróbować specjalnie przygotowanego deseru – ciastka inspirowanego smakiem epoki, „jak u Schnapki”. Ten słodki akcent stanie się naturalnym dopełnieniem wystawy i zaproszeniem do podróży w przeszłość wszystkimi zmysłami. Ciastko będzie serwowane zarówno w dniu wernisażu, jak i przez cały czas trwania wystawy.

Na czas trwania ekspozycji przygotujemy również „Gazetę Kawiarnianą” – zbiór ciekawostek i tekstów inspirowanych tematyką wystawy, nawiązujący do tradycji czytania gazet w kawiarniach (także w tej naszej – wirtualnej, muzealnej).

Do Wiedeńskiej czy do Schnapki? Kawiarnie 100 lat temu nie jest jedynie narracją o przeszłości, lecz starannie zbudowaną przestrzenią do zanurzenia się w świecie przełomu XIX i XX wieku. Pozwala niemal fizycznie odczuć rytm dawnych kawiarni – ich atmosferę, estetykę i obyczajowość. To zaproszenie do wielozmysłowej podróży w czasie – od muzealnych wnętrz po filiżankę kawy i deser „jak sprzed stu lat”.

Wystawa powstała we współpracy z Muzeum Narodowym w Krakowie. Kuratorki wystawy: Katarzyna Podniesińska, Magdalena Laskowska (Muzeum Narodowe w Krakowie), Patrycja Gwoździewicz (Muzeum w Gliwicach).

***

Cyganeria krakowska: program ideowy, styl życia i mit artysty – buntownika

11 kwietnia, godz. 11.30

Wykład będzie próbą opowieści o zjawisku krakowskiej bohemy, o jej licznych odłamach i łączących je wspólnych zasadach: poczuciu osamotnienia w społeczeństwie i buncie przeciwko staremu porządkowi obyczajowemu, zastanym normom — również estetycznym. Wyróżnikami cyganerii były walka o wolność indywidualną artysty, programowa zła sytuacja ekonomiczna i związana z tym beztroska o jutro, podatność na używki wpływająca na równowagę psychiczną, niepokój i stany emocjonalne. Krakowscy dekadenci swą odmienność podkreślali prowokującym wyglądem i zachowaniem stojącym w kontrze do filistrów. Tworząc mit artysty – buntownika, nawiązywali m.in. do późnoromantycznej cyganerii warszawskiej z lat 1830–1869, jednocześnie naśladując współczesną cyganerię paryską, berlińską i monachijską. Bohaterami wykładu będą takie postaci, jak Stanisław Wyspiański, Włodzimierz Tetmajer i Lucjan Rydel, Eliza Pareńska i Feliks Jasieński, Dagny i Stanisław Przybyszewscy, Tadeusz Pawlikowski i Józef Kotarbiński, oraz miejsca, w których „zbuntowanych” można było spotkać – mówi pani Magdalena Laskowska.