Kierunek Paryż. Polskie artystki z pracowni Bourdelle’a

Muzeum Narodowe w Warszawie

Muzeum Rzeźby w Królikarni

ul. Puławska 113a, Warszawa

Kierunek Paryż. Polskie artystki z pracowni Bourdelle’a

9 maja – 26 października 2025 roku

Opowieść o pokoleniu artystek, które na początku XX wieku wyjechały z Polski do Paryża i studiowały u Antoniego Bourdelle’a – słynnego rzeźbiarza i pedagoga. Były wśród nich rzeźbiarki, m.in. Jadwiga Bohdanowicz, Janina Broniewska, Luna Drexler, Helena Głogowska, Maria Lednicka-Szczytt, Kazimiera Małaczyńska-Pajzderska, Mika Mickun, Olga Niewska i Zofia Trzcińska-Kamińska, oraz malarka Mela Muter. Stolica Francji przyciągała wówczas możliwościami edukacyjnymi, wystawienniczymi i bogatym rynkiem sztuki. Na wystawie w Muzeum Rzeźby zaprezentowano ponad 200 dzieł: rzeźb, medali, obrazów, tkanin i fotografii.

Rzeźbiarstwo i kobiety

Od końca XIX wieku w Polsce rosło zainteresowanie rzeźbiarstwem wśród młodych kobiet. Dziedzina ta, z racji wymaganego wysiłku fizycznego, brudu i kurzu, wciąż uchodziła za typowo męską. Kobiety miały dość ograniczone możliwości zdobycia wykształcenia w tym zakresie, zwłaszcza po likwidacji przez władze carskie po powstaniu styczniowym Szkoły Sztuk Pięknych. W 1897 roku w Krakowie rzeźbiarka Tola Certowicz założyła pierwszą szkołę rzeźby dla kobiet. W 1904 roku kobiety dopuszczono do studiowania w ponownie otwartej Warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych (późniejszej Akademii Sztuk Pięknych), w Krakowie – w 1920. Wcześniej mogły się uczyć tylko prywatnie w pracowniach artystów. Polskie rzeźbiarki poszukiwały więc możliwości kształcenia się za granicą.

Kierunek: Paryż

Na przełomie XIX i XX wieku funkcję artystycznej stolicy świata pełnił Paryż. Przyjeżdżali tam artyści z różnych krajów. Wystawa opowiada o generacji twórczyń, które wyjechały z Polski do Paryża, by zdobywać wiedzę i studiować w pracowni Antoniego Bourdelle’a. Artystki podejmowały studia zarówno w jego prywatnej pracowni, jak i w tej prowadzonej w Académie de la Grande Chaumière. W tej grupie studentek Bourdelle’a dominowały rzeźbiarki, choć przez kilka miesięcy jedną z jego uczennic była też malarka Mela Muter. Zdeterminowane i odważne, chcąc realizować twórcze zamierzenia, weszły w inspirujący świat artystycznej kolonii na Montparnassie.

Kosmopolityczna szkoła Bourdelle’a

Od końca XIX wieku do 1929 roku Bourdelle wykształcił ponad 500 uczniów z całego świata. Wśród jego studentów zidentyfikowano aż 49 narodowości. W liście z 1922 roku Bourdelle pisał, że miał uczniów osiemnastu narodowości w ciągu jednego roku. Pochodzili ze Stanów Zjednoczonych, Polski, Szwecji, Rosji, Wielkiej Brytanii, Rumunii, Szwajcarii, jak również z Azji i Ameryki Południowej. Wśród kobiet najliczniejsze były Amerykanki, Angielki, Polki i Szwedki. Międzynarodowej popularności Bourdelle’a jako nauczyciela i artysty dowodzą wycinki prasowe na jego temat z lat 1880–1929: pochodzą ze 147 publikacji w piętnastu językach.

Wybitny pedagog

Wystawa zwraca uwagę na fenomen Bourdelle’a jako pedagoga. Stawia pytania o wpływ mistrza na rozwój talentu jego uczennic. Ze wspomnień wielu studentek Bourdelle wyłania się jako nauczyciel wspierający, namawiający do poszukiwania artystycznego głosu oraz nawołujący do ciężkiej pracy. Nie słuchajcie innych dróg niż ta, która jest w was, dyktuje wam wasze myśli. Idźcie na jej spotkanie, mawiał. Edukacja obejmowała korekty rysunków, studia z tzw. żywego modela, zagadnienia teoretyczne, a także wycieczki poza pracownię, podczas których wszyscy oglądali zabytki architektury i zwiedzali wystawy. W Muzeum Rzeźby w Królikarni zaprezentowano różnorodność stosowanych przez studentki form, materiałów oraz spektrum podejmowanych przez nie tematów.

Artystyczne sukcesy

Polskie rzeźbiarki wykazywały się niezależnością i samodzielnością. Po zakończeniu edukacji wiele z nich odnalazło własny język plastyczny i realizowało się twórczo przez większość życia. Zyskały uznanie krytyki, otrzymywały zlecenia na pomniki i rzeźby w przestrzeni publicznej. Zdobywały nagrody na międzynarodowych wystawach, m.in. Janina Broniewska za rzeźbę Słowianka, a Olga Niewska za Pelikana. Zofia Trzcińska-Kamińska za posąg Chrobrego została uhonorowana złotym medalem na Wystawie Światowej w Paryżu w 1937 roku. Maria Lednicka-Szczytt po wyjeździe do Włoch realizowała liczne zamówienia na rzeźby portretowe najważniejszych osobistości, wykonywała też dekoracje rzeźbiarskie na statkach transatlantyckich. Wzięła udział w Biennale Sztuki w Wenecji, wystawiała też m.in. w Muzeum Brooklińskim i Centrum Rockefellera.

Orędownik polskości

Antoni Bourdelle był dla Polaków postacią mającą szczególne znaczenie i dał się poznać jako orędownik dążeń Polski do niepodległości. Zajmował ważne miejsce w życiu polskiej kolonii artystycznej w Paryżu. Przyjaźnił się z artystami, literatami, krytykami, był też patronem licznych wydarzeń. W 1909 roku został wybrany na autora pomnika Adama Mickiewicza, nad którym pracował przez kolejne dwadzieścia lat. Pomnik o wysokości 12,6 metra został odlany w brązie. W jego fundamencie umieszczono szkatułkę zawierającą ziemię z kopca Tadeusza Kościuszki. Odsłonięcie nastąpiło 28 kwietnia 1929 roku na placu Alma i miało uroczystą oprawę. Postawa Bourdelle’a została doceniona przez polskie władze, które odznaczyły rzeźbiarza Orderem Odrodzenia Polski – Polonia Restituta. Bourdelle odwiedził Warszawę: zasiadł wówczas w jury konkursu na pomnik Fryderyka Chopina, miał też okazję odwiedzić pracownię Xawerego Dunikowskiego.

Artystki w zbiorowej pamięci

Artystki studiujące u Bourdelle’a są obecne w światowej historii sztuki. Prace wielu z nich znajdują się w przestrzeni publicznej (pomniki, rzeźby parkowe i cmentarne), są prezentowane w muzeach i na wystawach, lecz wciąż istnieje konieczność przypominania i badania ich twórczości, poszukiwania dzieł, odtwarzania życiorysów. Wystawie towarzyszy obszerny katalog pod redakcją naukową dr Ewy Ziembińskiej – publikacja po raz pierwszy całościowo ukazująca fenomen Bourdelle’a jako pedagoga polskich artystek oraz ich twórczość.

Projekt naukowy w Muzeum Rzeźby w Królikarni

Kierunek Paryż. Polskie artystki z pracowni Bourdelle’a to druga wystawa z cyklu, po ekspozycji Bez gorsetu. Camille Claudel i polskie rzeźbiarki XIX wieku (2023), realizowana w Muzeum Narodowym w Warszawie w ramach projektu „Polskie rzeźbiarki”. Projekt ujawnia fascynujące powiązania rzeźby polskiej i francuskiej, przywraca należne miejsce tej ważnej dziedzinie, widzianej w perspektywie europejskich tendencji i przemian. Wpisuje się w nurt badań naukowych mających na celu przywrócenie pamięci o twórczości artystek.

Wystawę dofinansowano ze środków ministra kultury i dziedzictwa narodowego.

	Kierunek Paryż – biogramy artystek
	Kierunek Paryż – program wydarzeń