Rubens na Śląsku

Muzeum Narodowe we Wrocławiu

Muzeum Narodowe we Wrocławiu

pl. Powstańców Warszawy 5

Rubens na Śląsku

31 maja – 30 listopada 2025 roku

Kuratorzy: dr hab. Piotr Oszczanowski, dr Aurelia Zduńczyk

To pierwsza w historii wystawa prezentująca wyrazy fascynacji sztuką genialnego Piotra Pawła Rubensa (1577–1640) na ziemiach Śląska. Poprzedzona kilkuletnimi badaniami, kwerendami i wyjazdami terenowymi, odkrywa bogactwo twórczości powstałej pod jego wpływem, przybliża dawne kolekcje i ich losy oraz ujawnia dzieła samego mistrza, które znajdowały się na Śląsku. Pokazanych zostanie 200 zabytków, wśród nich po raz pierwszy wystawiane w Polsce rysunki Michała Willmanna, brukselska tapiseria z ok. 1650 r. oraz grafiki Rubensa z wrocławskich zbiorów. Na wystawę wypożyczone zostały z polskich i zagranicznych kolekcji obrazy Rubensa oraz pochodzące z jego warsztatu.

Śląska fascynacja twórczością Piotra Pawła Rubensa rozpoczęła się za życia artysty. Wrocławski malarz Jan Lichtenstein w czasie europejskiej podróży w 1636 r. odwiedził antwerpski warsztat Rubensa i zapewne obeznany z jego malarstwem powrócił do Wrocławia.

Już na początku 1635 r. zrobili to dwaj mistrzowie wrocławskiego cechu malarskiego: Marcin Fest i Jerzy Scholtz st. Ich kontakt z Rubensem dotyczył sprawy związanej pośrednio z malarstwem – obaj starali się o uzyskanie dokumentu na temat malarza pochodzącego z Wrocławia i zmarłego ok. 1625 r. w Antwerpii: Baltazara (Balczera) Steinmanna. To właśnie Rubens własnoręcznym podpisem poświadczył przed ławnikami antwerpskimi śmierć znanego mu artysty.

Inny śląski malarz Ezechiel Paritius (1622–1671) zgromadził dzieła Rubensa, a ich szczególnym admiratorem był wybitny architekt i zapalony kolekcjoner Albrecht von Sebisch (1610–1688).

W XVIII w. prawie we wszystkich największych prywatnych kolekcjach na Śląsku znajdowały się dzieła, które właściciele uznawali za prace Rubensa – mówi pan dr hab. Piotr Oszczanowski, dyrektor Muzeum Narodowego we Wrocławiu i kurator wystawy. – Na pewno więcej było w tym swoistych marzeń kolekcjonerskich, ale fakt, iż w szczególny sposób się nimi chwalili, świadczy, że bardzo cenili sobie tego artystę.

Otwarcie wystawy poprzedziły trwające kilka lat badania oraz przeprowadzone przez kuratorów kwerendy archiwalne, źródłowe i terenowe. Wykazały, że fascynację sztuką tego najwybitniejszego malarza czasów baroku wyrażały na ziemiach Śląska setki, jeśli nie tysiące dzieł sztuki i przedmiotów rzemiosła artystycznego. Od swoistej perły w koronie, czyli obrazu samego mistrza znajdującego się w kolekcji śląskiej rodziny hrabiowskiej von Kospothów, poprzez rysunki, ryciny tworzone w Antwerpii przez uczniów zatrudnionych w szkole graficznej Rubensa, kopie, naśladownictwa malarskich oryginałów rozsiane w kolekcjach państwowych, prywatnych, bibliotekach i zbiorach kościelnych, aż po tkaniny artystyczne, kielichy, patery etc.

Do najcenniejszych eksponatów pokazywanych na wystawie należą obrazy Rubensa i jego warsztatu, rysunki Rubensa z kolekcji Albrechta von Sebischa, po raz pierwszy prezentowane w Polsce dzieła rysunkowe Michała Willmanna z Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie, a także długo uchodząca za zaginioną – pochodząca z przedwojennej muzealnej kolekcji wrocławskiej – brukselska tapiseria z ok. 1650 r., przedstawiająca Śmierć rzymskiego konsula Publiusza Decjusza Musa.

Sensacją pozostają liczne grafiki Rubensa, które znajdowały się we wrocławskich kolekcjach, a po 1945 r. trafiły do Krakowa i Warszawy. Kolorytu prezentacji nadają lokalne adaptacje wzorców rubensowskich dokonane jeszcze w XVII w. przez tutejszych artystów, takich jak na przykład grafik Dawid Tscherning lub malarze Marcin Lauterbach oraz Jerzy Lichtenfels st. Nie zabraknie także obrazów samego Michała Willmanna.

Podczas przygotowań do wystawy dokonano odkryć – w czasie przeprowadzanej w Muzeum Narodowym we Wrocławiu konserwacji obrazu Wizja św. Alojzego z kościoła pw. św. Anny w Gliwicach Łabędach odkryto sygnaturę P.H. Francka, artysty czynnego ok. 1650 r., a wywodzącego się z warsztatu Rubensa. Wystawa stała się też okazją do zakupów i powiększenia muzealnej kolekcji. Takimi szczególnymi nabytkami Muzeum w ostatnich dwóch latach stały się własnoręcznie wykonane przez Rubensa – a powstało takowych zaledwie kilka lub kilkanaście – matryce graficzne do rycin z przedstawieniami Staruszki ze świecą i młodzieńcem oraz Koronacją św. Katarzyny.

Ważnym celem ekspozycji jest również zwrócenie uwagi na losy kolekcji śląskich. Dzięki wystawie zwiedzający poznać mogą m.in. losy pałacu w Brzezince koło Oleśnicy, po którym do dziś pozostała tylko ruina. Przed II wojną światową należał do rodziny von Kospothów – właścicieli imponującej kolekcji dzieł sztuki. Pochodzący z niej obraz Rubensa Święta Rodzina z gołębicą, którego reprodukcja użyta została do promocji wystawy, jest własnością Muzeum Sztuki Hrabstwa Los Angeles.

Największe dzieło z Brzezinki – barokowy plafon z przedstawieniem Apolla jako przewodnika muzykujących Muz autorstwa rozkochanego w Rubensie i pochodzącego także z Antwerpii malarza Jana Franciszka de Backera – szczęśliwie zostało po wojnie zabezpieczone i przekazane do zbiorów Muzeum Narodowego we Wrocławiu, niestety w bardzo złym stanie. Niebawem poddane zostanie żmudnej konserwacji i udostępnione publiczności.

Na wystawie można zobaczyć dokumentację dzieł zaginionych, utraconych i niezachowanych.

Prezentowane eksponaty pochodzą ze zbiorów własnych MNWr oraz innych muzeów i instytucji kościelnych. Pojawią się na niej również dzieła z kolekcji zagranicznych, które dowodzą, jak ogromny wpływ na artystów śląskich i na Śląsku działających miała spuścizna warsztatu antwerpskiego mistrza. Wystawie towarzyszyć będzie katalog. Wybranym dziełom towarzyszy audiodeskrypcja.

Miejsca prezentacji: sale wystaw czasowych [parter], sala 200 [II piętro]. Ceny biletów na wystawę (do każdego biletu dołączany będzie folder – przewodnik po wystawie): normalny: 35 zł, ulgowy: 22 zł, rodzinny: 15 zł, grupowy: 15 zł, specjalny: 3 zł.

Godziny otwarcia wystawy: 31 maja – 30 września: poniedziałek — nieczynne, wtorek–piątek — 10.00–17.00, sobota–niedziela — 10.30–18.00, 1 października – 30 listopada: poniedziałek — nieczynne, wtorek–piątek — 10.00–16.00, sobota–niedziela — 10.00–17.00.

29–30 listopada wystawa będzie dostępna do godz. 20.00.

Wybrane wydarzenia towarzyszące wystawie

Oprowadzania kuratorskie (wstęp z biletem na wystawę, zapisy)

7 czerwca, 5 lipca, 4 października, 8 listopada, 30 listopada, godz. 13.00

prowadzenie: pan dr hab. Piotr Oszczanowski

21 czerwca, 9 sierpnia, 30 sierpnia, 20 września, 25 października*, godz. 13.00

prowadzenie: pani dr Aurelia Zduńczyk

*oprowadzanie integracyjne z tłumaczeniem na polski język migowy

Wykłady (wstęp wolny, sala 116)

22 czerwca, godz. 15.00

Rubens w Wiecznym Mieście. Sztuka Rzymu początku XVII w.

prowadzenie: pan dr Dariusz Galewski

29 czerwca, godz. 12.00

Historia Decjusza Musa. Jak powstawały tapiserie w czasach Rubensa?

prowadzenie: pani Magdalena Ozga

20 lipca, godz. 12.00

Opowieść o dziełach Rubensa na dawnym Śląsku i o tym, co utraciliśmy…

prowadzenie: pan dr hab. Piotr Oszczanowski

30 sierpnia, godz. 15.00

Funkcje rysunków w warsztacie malarskim P.P. Rubensa

prowadzenie: pan dr Piotr Borusowski

11 października, godz. 15.00

Szkoła graficzna Rubensa i jej znaczenie dla twórczości artystów śląskich i na Śląsku działających w latach 1635–1740

prowadzenie: pani dr Aurelia Zduńczyk

12 października, godz. 15.00

Relacje Rubens–Willmann i jego szkoła

prowadzenie: pan dr hab. Piotr Oszczanowski

18 października, godz. 15.00

Konserwacja – droga do odzyskania tożsamości obrazu

prowadzenie: pani Karolina Furykiewicz

25 października, godz. 15.00

Sztuka promocji. Ryciny w twórczości Petera Paula Rubensa

prowadzenie: pani Martyna Żelazek

8 listopada, godz. 11.00

Cykl „Marii Medycejskiej” i geniusz narracyjny Petera Paula Rubensa

prowadzenie: pani dr Aleksandra Janiszewska-Cardone

29 listopada, godz. 12.00

Rodzina Rubensa

prowadzenie: pani dr Beata Lejman