Skarby z Łowicza

Zamek Królewski na Wawelu

Skarby z krypt prymasów

Dzięki pokazowi w Skarbcu Koronnym zwiedzający zobaczą odkryte przez archeologów dr Monikę Kamińską i Łukasza Majchrzaka skarby, które przez ponad trzy stulecia spoczywały w kryptach katedry w Łowiczu (parafia katedralna pw. Wniebowzięcia NMP i św. Mikołaja). Wśród nich znalazły się najwyższej klasy dzieła sztuki jubilerskiej należące do XVII-wiecznych prymasów Polski, w tym wyjątkowy pierścień z szafirem – największym, jaki znajduje się w kolekcjach polskich muzeów. Wartość obiektu – zdaniem gemmologa badającego obiekt – ze względu na udokumentowaną historię jest wręcz bezcenna. Ekspozycja Skarby z Łowicza w Zamku Królewskim na Wawelu (Wawel 5) potrwa od 31 marca do 28 czerwca 2026 roku i przybliża temat spotkania archeologii z zabytkami sztuki jubilerskiej.

Kuratorami pokazu są: pani dr Monika Kamińska – kierownik Działu Archeologii, i pan Dariusz Nowacki – kurator Zbiorów Złotnictwa.

– To niewielki, choć niezwykle znaczący dla nas pokaz skarbów odnalezionych w kryptach katedry w Łowiczu – miejscu szczególnie ważnym dla historii Kościoła w Polsce. To właśnie tam, w mieście będącym przez stulecia drugą – po Gnieźnie – rezydencją prymasów, spoczęło wielu najwyższych dostojników Rzeczypospolitej. Pokaz w Zamku Królewskim na Wawelu jest wydarzeniem wyjątkowym w skali kraju, gdyż tak wysokiej klasy zabytki sztuki złotniczej odkrywa się podczas badań archeologicznych niezwykle rzadko. Wydobycie ich na światło dzienne wzbogaca wiedzę o kulturze artystycznej elit dawnej Polski. Podczas badań archeologicznych prowadzonych w łowickiej katedrze odkryto, niezwykle rzadko zachowane, wyposażenie grobowe prymasów, m.in. kuzynów Andrzeja i Wacława Leszczyńskich – mówi pan prof. dr hab. Andrzej Betlej, dyrektor Zamku Królewskiego na Wawelu.

Wśród wydobytych zabytków znalazły się: pierścień, sygnety, krzyżyki i szpile – drobne, lecz kunsztowne dzieła sztuki złotniczej. Prawdziwą perłą kolekcji jest złoty pierścień z szafirem. Należał do arcybiskupa gnieźnieńskiego, prymasa Polski Wacława Leszczyńskiego herbu Wieniawa (1605–1666). Kamień został prawdopodobnie oszlifowany we Francji lub Włoszech z surowca pochodzącego z Birmy. Przybliżona waga oprawionego kamienia to 17–18 karatów. Waga całego pierścienia to 12,54 g, a użytego złota wraz z emalią 8,94 g.

– Wyposażenie pochówków prymasów w tak drogocenne przedmioty oznaczało przede wszystkim podkreślenie rangi pełnionych przez nich funkcji. Prymasi – arcybiskupi gnieźnieńscy – byli bowiem nie tylko głową Kościoła w Polsce, ale także jego reprezentantami poza krajem. Pełna tytulatura godności brzmiała: prymas Królestwa Polskiego, później Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Podkreślała ona polityczne, niezwykle ważne znaczenie urzędu prymasa, który był drugą osobą po królu w hierarchii państwowej. W czasie bezkrólewia pełnił natomiast funkcję interrexa, przejmując najwyższą – królewską władzę w państwie, co w praktyce miało miejsce 11 razy. Prymasi od czasów nowożytnych przewodniczyli obradom senatu, mając również istotny wkład w rozwój parlamentaryzmu. Niemal każdy z prymasów przed objęciem tego urzędu pełnił ważne funkcje na dworze królewskim – informuje pani dr Monika Kamińska.

Na szczególną uwagę zasługują również złote szpile dekorowane emalią i kryształem górskim, świadczące o najwyższym poziomie siedemnastowiecznego rzemiosła jubilerskiego. Wawelska prezentacja będzie premierowa dla tych zabytków. Ekspozycja została pomyślana jako opowieść o spotkaniu dwóch dziedzin – archeologii i historii sztuki. Przedmioty wydobyte z grobów ukazane zostaną nie tylko jako świadectwo dawnych rytuałów pogrzebowych, lecz przede wszystkim jako dzieła sztuki. – Równocześnie jest to jakby symboliczny powrót na dwór monarszy sekretarzy królewskich, kanclerza i podkanclerzego koronnego, uzdolnionych dyplomatów, aktorów polskiej i europejskiej sceny politycznej w czasach Wazów – podkreśla pan Dariusz Nowacki.

Koncepcja pokazu zakłada podkreślenie ich niezwykłego charakteru. Delikatne krzyżyki, niektóre o dekoracji dwustronnej, prezentowane są w sposób umożliwiający oglądanie obu stron, a krzyż relikwiarzowy odsłania wewnętrzną strukturę. Aranżacja wykorzystująca lustra i światło pozwala na wydobycie detali złotniczej pracy oraz blasku kamieni szlachetnych.

opracowanie: Urszula Wolak-Dudek

zdjęcia: Adam Golec