Ukryte szczątki. Centralnie planowana architektura mieszkaniowa na wsi

Muzeum Architektury we Wrocławiu

Ukryte szczątki. Centralnie planowana architektura mieszkaniowa na wsi

wernisaż: 4 grudnia 2025 roku, godz. 18.00

Skąd tyle bloków w polu? Jak zmieniła się polska wieś po 1945 roku? Jaką rolę w tej zmianie odegrała architektura mieszkaniowa?

Polska wieś po II wojnie światowej przeszła głęboką przemianę. Zniszczenia wojenne, przesunięcia granic oraz nowe realia polityczne przyczyniły się do tego, że rozwój terenów wiejskich podporządkowano centralnemu planowaniu. Wraz ze zmianami w sposobie i skali uprawy ziemi przekształceniu ulegały formy zabudowy mieszkalnej oraz stosowane technologie budowlane. Pojawiły się nowe strategie projektowe oraz eksperymentalne metody kreowania krajobrazów wiejskich. Część z nich nigdy nie została wdrożona na szeroką skalę, inne z czasem stały się rozwiązaniami powszechnie stosowanymi. Dziś pozostałości po Państwowych Gospodarstwach Rolnych i eksperymentalnych projektach wsi doświadczalnych z pierwszych lat powojennych – tytułowe „ukryte szczątki” – skłaniają do refleksji nad relacjami łączącymi przestrzeń, architekturę i ludzi.

Wystawa przygotowana przez zespół Muzeum i pracownię architektoniczną PROLOG śledzi historię zmian, jakie po wojnie zaszły na polskich wsiach. Przyglądamy się skutkom reformy rolnej z 1944 roku, koncepcjom wsi doświadczalnych, rozwojowi i upadkowi PGR-ów, współczesnemu obrazowi tych obszarów. Próbujemy też zdefiniować procesy, które doprowadziły do pojawienia się na otwartych polach bloków mieszkalnych – formy zupełnie obcej i zapożyczonej z miast.

Rozważaniom tym towarzyszą fotografie ukazujące dzisiejszy obraz osiedli mieszkaniowych przy byłych PGR-ach: przestrzeń, architekturę i wnętrza budynków. Dzięki skontrastowaniu przeszłości z teraźniejszością dostrzec można relikty zjawisk, które przez dziesięciolecia kształtowały krajobraz wsi, a którym kres położyła transformacja ustrojowa i prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych.

O społecznych skutkach wielkich procesów modernizacyjnych opowiadają sami mieszkańcy osiedli. Ich wspomnienia i historie przedstawiają intymną, osobistą perspektywę codziennego życia w wiejskich blokach. Ekspozycji towarzyszy również pejzaż dźwiękowy byłego PGR-u, nagrany w Jankowie w województwie pomorskim. Słuchając go, można przysiąść na ławce, będącej archetypicznym symbolem terenów wiejskich – tak typowym jak blok, przed którym stanęła.

Wystawa będzie dostępna do 5 kwietnia 2026 roku.

Muzeum Architektury we Wrocławiu, ul. Bernardyńska 7

Zespół kuratorski: Agnieszka Obal (MA), Alicja Prusińska, Barbara Szczepańska (MA), PROLOG