280. urodziny Tadeusza Kościuszki w Zamku Królewskim

Zamek Królewski w Warszawie — Muzeum

4 lutego 2026 roku przypada 280. rocznica urodzin Tadeusza Kościuszki. W Zamku Królewskim w Warszawie przechowywana jest urna z jego sercem. Aby uczcić rocznicę urodzin bohatera, Dział Edukacji przygotował wykład i spotkania.

Historia urny

Po śmierci Tadeusza Kościuszki (1817) jego zabalsamowane ciało złożono w krypcie kościoła w Solurze w Szwajcarii. Rok później przewieziono je uroczyście na Wawel. Zgodnie z ówczesnym obyczajem, który pozwalał na oddzielenie serca od reszty ciała, by otoczyć je świeckim kultem, serce Kościuszki zostało zakonserwowane i przekazane w spadku Emilii Zeltnerównej, ulubienicy generała, późniejszej hrabinie Morosini. Po ślubie zabrała je ze sobą do Włoch, gdzie przez cztery dekady spoczywało w ogrodach posiadłości w Varese, by później znaleźć się w rodzinnym mauzoleum hrabiny w Villa Negroni w Vezii.

Potomkowie hrabiny przekazali serce do Muzeum Polskiego w Rapperswilu. Wtedy po raz pierwszy otwarto urnę. Serce zbadał i zabezpieczył profesor Uniwersytetu w Genewie Zygmunt Laskowski, specjalizujący się w konserwacji preparatów anatomicznych. Badania opisano w protokole dołączonym do zaplombowanej urny.

Urnę, umieszczoną w metalowym sejfie, uroczyście przewieziono do Warszawy w 1927 roku. Stanęła w kaplicy Zamku Królewskiego. Na początku II wojny światowej, na prośbę prezydenta Ignacego Mościckiego, kustosz Kazimierz Brokl przeniósł ją do podziemi archikatedry, gdzie została ukryta w ścianie wnęki krypty z sarkofagiem Henryka Sienkiewicza. Dzięki temu przetrwała zniszczenie archikatedry w czasie powstania warszawskiego. Odnaleziono ją w trakcie odgruzowania Starego Miasta w 1945 roku. Tymczasowo znalazła miejsce w dawnym kościele karmelitów bosych przy Krakowskim Przedmieściu. Sejf nosił ślady pożaru, lecz majolikowa urna i jej pokrywa z rapperswilskimi pieczęciami nie uległy uszkodzeniu. Nie przetrwał pożaru ukryty w skrytce sejfu pergamin z opisem wydarzeń z 1895 roku.

W 1961 roku urna trafiła z powrotem do skarbca archikatedry, by później znaleźć się w Muzeum Narodowym, gdzie pokazano ją publiczności. Wtedy powstała drewniana obudowa dekorowana czterema orłami.

Od 1971 roku urnę wystawiano w kaplicy Pałacu na Wyspie w Łazienkach Królewskich, gdzie znajdowała się do czasu odbudowania Zamku Królewskiego. W 1984 roku powróciła do kaplicy Zamku. Po przeglądzie konserwatorskim wymieniono drewnianą obudowę. Nową wykonano z brązu, opatrując mosiężnym napisem SERCE TADEUSZA KOŚCIUSZKI. Podtrzymują ją cztery orły z wcześniejszej skrzyni.

W 2017 roku przeprowadzono inspekcję urny w obecności naukowców z Uniwersytetu Medycznego we Wrocławiu i Instytut Genetyki Człowieka Polskiej Akademii Nauk oraz konserwatorów z Zamku. Udało się wtedy oddzielić od zabezpieczającego wnętrze urny wosku sporą część tkanki organicznej. Została umieszczona w słoju, w płynie konserwującym, który zatopiono w wosku w oryginalnej urnie. Naczynie przykryto zachowaną pokrywą z pieczęciami z Rapperswilu. Przy okazji otwarcia urny naukowcy zdecydowali się przeprowadzić badania DNA pobranych próbek wosku i drewnianej płytki. Dzięki nim i próbkom porównawczym, uzyskanym z Muzeum Miejskiego w Poznaniu, potwierdzono przyczynę zgonu Tadeusza Kościuszki ‒ infekcyjne zapalenie wsierdzia.

Na początku grudnia 2025 roku, po konserwacji sejfu i zabezpieczeniu wydzielonych podczas badań elementów (m.in. fragmentów wosku chroniącego szczelność urny), wszystkie elementy zostały scalone.

Propozycje Działu Edukacji

Pierwszą z nich jest wykład (wstęp: 1 zł) zatytułowany Znany bohater, nieznana historia. Tadeusz Kościuszko w 280. rocznicę urodzin, który odbędzie się 7 lutego o godz. 11.00 w Sali Kinowej Zamku (pl. Zamkowy 4). Spotkanie poprowadzi pan Sławomir Szczocki, historyk, kustosz, pracownik Działu Edukacji. Podczas wykładu przybliży drogę życiową Tadeusza Kościuszki, zwracając uwagę na jego związki z królem Stanisławem Augustem i Zamkiem Królewskim w Warszawie. Opowie również o edukacji generała w Szkole Rycerskiej i stypendium artystycznym otrzymanym od króla, które pozwoliło mu studiować we Francji.

Drugą propozycją są spotkania z wolontariuszami, organizowane pod hasłem Opowiadam o Kościuszce. Od 7 lutego do 1 marca 2026 roku w soboty i niedziele (w godz. 11.00–17.00) goście mogą w ramach biletu wstępu do Apartamentów Królewskich wysłuchać w kaplicy opowieści o losach urny.