Waldemar Cwenarski. Czułość. Powroty i poszukiwania

Muzeum Narodowe we Wrocławiu

Pawilon Czterech Kopuł Muzeum Sztuki Współczesnej

ul. Wystawowa 1,Wrocław

Waldemar Cwenarski. Czułość. Powroty i poszukiwania

28 września 2025 – 18 stycznia 2026 roku

Kuratorka wystawy: Anna Chmielarz

Wystawa jest poświęcona legendarnemu malarzowi i rysownikowi Waldemarowi Cwenarskiemu (1926–1953). Została zorganizowana w nawiązaniu do zbliżającej się setnej rocznicy jego urodzin, a także 70 lat po otwarciu w warszawskim Arsenale Ogólnopolskiej Wystawy Młodej Plastyki „Przeciw wojnie, przeciw faszyzmowi” (1955), gdzie pokazane pośmiertnie prace Cwenarskiego spotkały się z entuzjastycznym przyjęciem. Jego twórczość po raz pierwszy zostanie zaprezentowana w szerokim kontekście sztuki polskiej i zagranicznej, w tym kompozycji kilkudziesięciu artystów, których łączy z nim podobne, pełne czułości spojrzenie na człowieka, m.in. Jerzego Rouaulta, Katarzyny Kollwitz, Tadeusza Makowskiego czy Andrzeja Wróblewskiego. Widzowie zobaczą ponad 170 dzieł wykonanych w różnych technikach (malarstwo, rysunek, grafika, rzeźba, ceramika), a powstałych w ciągu ostatnich 200 lat.

Ekspozycja pozwoli prześledzić ewolucję procesu twórczego artysty od czasów szkolnych (lata 40. XX w.) do jego ostatnich dzieł, które stworzył tuż przed śmiercią. Pokazane zostaną obrazy i rysunki (niektóre z nich są dwustronne), prace olejne na kartonie, projekty mozaik, kafli oraz kompozycje malowane na porcelanie.

Wśród realizacji znajdą się autoportrety, zaskakujące wielością zastosowanych technik (rysunki farbą olejną, tuszem, atramentem, ołówkiem), ukazujące różne oblicza artysty – romantyczne, nonszalanckie, buntownicze czy doświadczone życiem. Liczne będą podobizny matki, którą Cwenarski często uwieczniał – w tym pierwszy, olejny portret (1947), wykonany z dbałością o jak najwierniejsze odtworzenie szczegółów, charakterystyczne dla wczesnego okresu jego poczynań artystycznych, czy ostatni, Portret matki (1953), utrwalony dynamiczną kreską i odważnymi plamami intensywnych barw. Nie zabraknie też melancholijnych portretów z cyklu „Głowy”, przedstawiających postacie realne i wyimaginowane. Zwiedzający zobaczą pejzaże, m.in. Wrocławia, Lwowa, Bystrzycy Kłodzkiej czy Międzygórza, a także martwe natury, sceny rodzajowe i fajansowe talerze malowane w trakcie praktyk studenckich. W pracach Cwenarskiego istotny jest ruch. Prowadzona od najmłodszych lat obserwacja poruszających się ludzi i zwierząt doprowadziła artystę do stosowania interesujących skrótów perspektywicznych. Widać to m.in. w wielu szkicach ukazujących różne gesty, pozy, czynności. W Pawilonie Czterech Kopuł po raz pierwszy pokazane zostaną dynamiczne, niepozbawione poczucia humoru szkice do Ogniem i mieczem Henryka Sienkiewicza. Zwiedzający zobaczą też jedne z najciekawszych prac rysunkowych Cwenarskiego – pełne czułości Szkice dzieci (1952), przedstawiające najmłodszych w rozmaitych pozach: siedzących w kucki, bawiących się piłką, zapatrzonych w niebo. Mali bohaterowie są często nostalgicznie wpatrzeni w dal. Motyw ten pojawia się m.in. na pulsującym intensywnymi kolorami obrazie olejnym Kompozycja (1949). Z kolei na jego rewersie znajduje się przedstawienie Pajaca na koniu (1951), zainspirowane najprawdopodobniej obrazem Zjawisko (1908) Witolda Wojtkiewicza. To jedna z czterech dwustronnych prac prezentowanych na ekspozycji. Melancholijny motyw pajaca, dziecka przedwcześnie „pasowanego” za pomocą czapki na dorosłego czy marionetki bezwolnie wplątanej w wir historii stale powraca w twórczości artysty. Widzowie odnajdą go również w inspirowanym Kwiatami polskimi Juliana Tuwima obrazie Dzieci z Bałut (1950), którego bohaterkami są wychudzone dziewczynki z tej biednej łódzkiej dzielnicy.

Na wystawie pokazane zostaną również ekspresyjne dzieła o tematyce religijnej – wśród nich tętniące zielenią, czerwienią i ugrem Ukrzyżowanie (1952), gdzie nasz Pan Jezus Chrystus na krzyżu wyeksponowany jest na pierwszym planie, a w tle umieszczone są zarysy kilku postaci. Cwenarski podkreśla tu motyw osamotnienia w cierpieniu i ofiary złożonej w imię dobra ogółu. Postać Chrystusa została poddana uproszczeniu poprzez geometryzację figury. Zabieg ten jeszcze bardziej widoczny jest w obrazie Pieta (1951), kilkukrotnie przemalowywanym przez artystę, w którym postacie Najświętszej Maryi Panny i Syna Bożego zostały sprowadzone do najprostszych geometrycznych form.

Zwiedzający będą mieli okazję zobaczyć również obraz Pożoga (1951), który został doceniony w 1955 roku na wystawie w Arsenale, a w pamięci wielu uczestniczących stał się jedną z najbardziej poruszających metafor czasu wojny, a także przykładem odważnej formalnie, niezależnej sztuki powojennej. Ekspresyjny układ kompozycyjny obrazu opiera się na dekonstrukcji form, olbrzymich skrótach perspektywicznych, które razem z intensywnymi kontrastami barw tworzą niepokojący rytm przedstawienia.

Wielki talent Cwenarskiego potwierdza prezentowany na wystawie cykl niezwykle sugestywnych czarno-białych Etiud, namalowanych czarną farbą olejną na kartonie w ciągu zaledwie dwóch dni, 4 i 5 września 1952 roku. Kompozycje dojrzałego i dramatycznego cyklu są jak wizualne wyimki z historii o przedwcześnie utraconym dzieciństwie, ograniczeniu wolności, śmierci najbliższych, niezgodzie na ogrom niezawinionego cierpienia, pragnieniu ucieczki i wolności.

Wystawa Czułość. Powroty i poszukiwania jest szóstą w historii prezentacją twórczości Waldemara Cwenarskiego i pierwszą, na której jego prace zaprezentowane zostaną w szerokim kontekście sztuki polskiej i zagranicznej.

Ekspozycja będzie też okazją do pokazania dzieł współczesnych Cwenarskiemu artystów z tzw. pokolenia Arsenału, czyli m.in. Andrzeja Wróblewskiego, Marka Oberländera, Izaaka Celnikiera, Jana Lebensteina, Jerzego Panka, Krystyny Brzechwy-Reyzz, Antoniego Rząsy i Witolda Damasiewicza. Przypomniane zostaną kompozycje Eugeniusza Gepperta i Stanisława Dawskiego, profesorów ówczesnej wrocławskiej Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych – to w ich pracowniach kształcił się Cwenarski, a także jego przyjaciół z uczelni: Józefa Hałasa, Krystyny Cybińskiej, Aliny Rogalskiej-Kaćmy, Kazimierza Wadowskiego, Józefa Dombrowskiego, Ireny Hałko i Alfonsa Mazurkiewicza.

Twórczość Waldemara Cwenarskiego stała się inspiracją dla pokoleń artystów szukających własnego sposobu wypowiedzi. Egzystencjalny charakter jego prac bliski był takim twórcom jak: Stanisław Rodziński i Tadeusz Boruta (malarze związani z nurtem sztuki niezależnej lat 80. XX w.), Zdzisław Nitka i Ryszard Grzyb (tzw. Nowi Dzicy debiutujący w latach 80. XX w.), Marcin Harlender i Anna Mierzejewska (debiutujący w latach 90. XX w.). Obok ich prac na wystawie znajdą się również kompozycje Huberta Bujaka i Jakuba Jana Robaszewskiego. Publiczność zobaczy też obraz Marcina Maciejowskiego odnoszący się do trwającej wojny na Ukrainie. Pokazanych zostanie blisko 170 dzieł. Niektóre z nich na wystawie prezentowane będą po raz pierwszy. Obiekty pochodzą w większości ze zbiorów Muzeum Narodowego we Wrocławiu, które jest właścicielem liczącej 96 prac kolekcji dzieł Waldemara Cwenarskiego, a także ze zbiorów prywatnych i kolekcji polskich muzeów.

Wystawie towarzyszył będzie katalog.

Program wydarzeń