Wawel na dawnej pocztówce

Zamek Królewski na Wawelu

Wawel na dawnej pocztówce

Zamek Królewski na Wawelu, budynek 7

27 czerwca – 12 września 2025 roku

Dokumenty minionych epok, kapsuły czasu, źródła wiedzy i naukowych dociekań. Małe, kartonowe obrazki, za którymi kryją się wielkie historie o Zamku Królewskim na Wawelu. Pocztówki, bo o nich mowa, stały się bohaterami wystawy. Wawel na dawnej pocztówce w budynku nr 7 to ekspozycja prezentująca nieoczywistą kolekcję o wartości sentymentalnej, dokumentalnej i naukowej. Wystawie towarzyszy niezwykle interesujący katalog przybliżający historię Wawelu z nieznanej perspektywy, zrywającej nieraz z konwencjonalnym sposobem postrzegania wzgórza wawelskiego, autorstwa pani Katarzyny Pająk – kuratorki wystawy i kustosz Archiwum Zamku Królewskiego na Wawelu.

Wystawa zabierze zwiedzających w podróż w przeszłość, ukazując, jak przez dekady zmieniało się oblicze Zamku Królewskiego na Wawelu oraz jego otoczenie. Pocztówka, niegdyś codzienny środek komunikacji, staje się świadectwem przemian architektonicznych, społecznych i kulturowych. Zwiedzający będą mieli możliwość porównania dawnych ujęć z dzisiejszym wyglądem Wawelu.

Zaprezentujemy ponad 700 oryginalnych kart pocztowych z przełomu XIX i XX wieku, okresu „złotej ery pocztówki”. Wśród eksponatów znaleźć można kolorowe litografie i czarno-białe fotografie – wydawane przez największe oficyny pocztówkowe działające w Krakowie, Lwowie, Wiedniu i Dreźnie. Niektóre z nich opatrzone są odręcznymi notatkami, pieczęciami dawnych urzędów pocztowych oraz znaczkami z epoki, co czyni je nie tylko dokumentami wizualnymi, lecz także świadectwami minionych czasów. Szczególną uwagę przyciągają pocztówki ukazujące zmieniający się wygląd zamku w trakcie jego rekonstrukcji oraz ujęcia nieistniejących już elementów architektonicznych.

Osobiste i unikatowe pamiątki

Moment rozkwitu popularności pocztówek przypadał na okres od końca XIX stulecia aż po lata 20. XX wieku.

Po odzyskaniu niepodległości Kraków stał się jednym z najchętniej odwiedzanych miast, a Wawel – obowiązkowym punktem każdej wycieczki. Odwiedzający z kolei chcieli zabrać ze sobą pamiątki. Rozwój technik fotograficznych umożliwił tworzenie pocztówek wytwarzanych ze zdjęć i wywoływanych na specjalnym papierze z miejscem na adres i wiadomość. Aby chronić zabytki i kontrolować sposób utrwalania przestrzeni, komercyjni fotografowie mogli robić zdjęcia wyłącznie w wyznaczonych miejscach – po wcześniejszym uzyskaniu zgody Zarządu Zamku. Tak powstawały unikatowe, „osobiste” pocztówki z wizyty na wzgórzu.

Nieoczywista wartość wizualna

– Koniec zaborów wiązał się również ze wzrostem świadomości, jak olbrzymich zniszczeń dokonała armia austriacka, a także jak wiele wysiłku trzeba będzie włożyć, aby przywrócić zamkowi charakter i postać z okresu świetności. Wtedy też zrodziła się potrzeba gromadzenia materiałów ikonograficznych potrzebnych do jego rekonstrukcji i zaczęto sięgać nie tylko do dzieł sztuki malarskiej, graficznej, rysunkowej od XVII do XIX w., lecz również do XIX-wiecznej fotografii – mówi pani Katarzyna Pająk, która zwraca uwagę, że piękna kolorystyka tych wczesnych pocztówek budzi podziw do dziś. Część wydawców sięgała po zdjęcia Ignacego Kriegera – cenionego dokumentalisty krakowskiej architektury i życia codziennego.

W Polsce w okresie zaborów pocztówki z wizerunkiem takich miejsc jak Wawel niosły często patriotyczne przesłanie. Nie brakowało na nich symboliki narodowej i regionalnej – pojawiały się biało-czerwone akcenty, herby, stylizowane tarcze i postaci w strojach ludowych.

Od początku działalności związanej z restauracją zamku oraz odbudową zabudowań wawelskiego wzgórza gromadzono fotografie będące dokumentacją prac wykonanych na Wawelu pod kierunkiem Zygmunta Hendla i Adolfa Szyszko-Bohusza. – Obaj architekci rozumieli potrzebę dokumentowania tych prac, dlatego zatrudniali fotografów. Te zdjęcia, zarówno o charakterze dokumentacyjnym, jak i artystycznym, zostały wykorzystane do produkcji pocztówek – zwraca uwagę Katarzyna Pająk.

W kontekście historii zbioru warto podkreślić znaczenie pracy Barbary Fischinger, historyk sztuki kierującej Działem Ikonografii, długoletniej pracownik Zamku Królewskiego na Wawelu. – Pani Fischinger wykazała wyjątkową wrażliwość na wartość źródeł wizualnych, także tych nieoczywistych, jak pocztówki. Podjęła również przełomową decyzję, włączając karty pocztowe do zasobów Działu Ikonografii, a w celu wzbogacenia kolekcji w latach 60. XX w. ogłosiła na łamach prasy prośbę o przesyłanie do zbiorów muzealnych pocztówek o tematyce wawelskiej. Na apel odpowiedzieli rodacy z kraju i zagranicy, m.in. z ZSRR i USA, o czym przekonamy się, oglądając wystawę – mówi pan prof. dr hab. Andrzej Betlej, dyrektor Zamku Królewskiego na Wawelu.

Wawel w ujęciu satyrycznym

Katarzyna Pająk zwraca uwagę na kartę z cyklu Wawel podarowaną przez księdza dr. Tadeusza Kruszyńskiego. Na cykl składały się satyryczne projekty odnowienia Wawelu wykonane według rysunków Karola Frycza (1877–1963) i przygotowane na występ najstarszego polskiego kabaretu literackiego Zielony Balonik, rezydującego w słynnej Kawiarni Lwowskiej Jana Michalika, nazywanej Jamą Michalika. W trakcie występu, który odbył się 2 grudnia 1905 r., poruszano tematykę renowacji Wawelu. – Powstały satyryczne projekty – wizje odnowy Wawelu – które w śmiały sposób zerwały z konwencjonalnym sposobem postrzegania wzgórza wawelskiego i miały na celu ożywienie dyskusji na ten temat – opowiada pani Katarzyna Pająk.

W zasobie Archiwum Zamku Królewskiego na Wawelu znajdują się pocztówki z pięcioma wizjami odnowy zaprezentowanymi w Jamie Michalika: Projekt socjalistyczny, Projekt japoński, Projekt Budownictwa Miejskiego, Projekt zakopiański, Projekt Rady Miasta Krakowa.

Kruszganki, motyl i artyści, czyli perełki z kolekcji

Na wystawie zobaczymy m.in. pocztówkę mylnie podpisaną jako „kruszganki” wawelskie, a przedstawiającą dziedziniec zamku w Baranowie Sandomierskim, który często jest nazywany małym Wawelem. – Nie można jednoznacznie określić daty wydania tej widokówki, na pewno nastąpiło to przed 1904 r., ponieważ na ten rok wskazuje stempel na znaczku pocztowym. Pocztówka została przysłana jako dar, prawdopodobnie z Moskwy, w 1962 r. – opisuje Katarzyna Pająk.

Przepiękna jest pocztówka przedstawiająca Wawel od strony ul. Kanoniczej, wykonana własnoręcznie przez Jana Olpińskiego, architekta, wykładowcę akademickiego, wysłana przez niego do ojca Jana Kazimierza Olpińskiego (1875–1936), malarza, wykładowcy Politechniki Lwowskiej i Państwowej Szkoły Przemysłowej.

Ozdobą kolekcji jest piękna karta, reprint pocztówki z ok. 1900 r., ze zbiorów Jerzego Zielińskiego z Krakowa. – Reprint został wydany z okazji setnej rocznicy I Krakowskiej Aukcji Pocztówek. Secesyjny wzór przedstawia motyla z rozpostartymi skrzydłami, w których umieszczono widoki Teatru im. J. Słowackiego i Wawelu od strony Wisły. Powyżej napis: „Pozdrowienie z Krakowa”. Na rewersie podpisały się osoby znane w środowisku wydawców pocztówek – opowiada Katarzyna Pająk.

Uwagę zwiedzających zwrócą również przedstawienia Wawelu stworzone przez znakomitych artystów, takich m.in. jak Ludwik Stasiak czy Leon Wyczółkowski. Obrazy ich pędzla, utrwalające piękno, architekturę i otoczenie zamku, nierzadko wykorzystywano jako ilustracje pocztówek łączących walor estetyczny z dokumentacyjnym. – Uchwycone na płótnie widoki często przedstawiały nieistniejące już budowle, zmiany architektoniczne czy charakter epoki. Szczególne miejsce na wystawie zajmuje seria pocztówek „Wawel. Przeszłości Skarbnica”, powstała dzięki współpracy Stanisława Tondosa i Wojciecha Kossaka – uznanych krakowskich malarzy, związanych z Salonem Malarzy Polskich prowadzonym przez Henryka Firsta. Ich dzieła, rozpowszechniane w formie kart pocztowych, przyczyniły się do popularyzacji wizerunku Wawelu. Ludwik Stasiak dokumentował wnętrza wawelskie przed konserwacją i postulował utworzenie w nich Panteonu Narodowego. Leon Wyczółkowski oddawał tajemniczą atmosferę zamku, a Stanisław Fabijański ukazywał jego przemiany architektoniczne – opowiada kuratorka wystawy.

Historia zbioru pocztówek na Wawelu

W 1991 r. zbiór liczył ponad 150 pocztówek pochodzących z okresu od końca XIX w. do czasów współczesnych. Były to kartki przedstawiające sylwetę Wawelu, dziedzińce i wnętrza zamkowe, Ojców i zamek w Pieskowej Skale. Do zbiorów trafiały również widokówki przedstawiające inne zabytki Krakowa, jak Rynek Główny, kościół Mariacki czy Barbakan.

Po likwidacji Działu Ikonografii zbiór pocztówek został przekazany do Archiwum Zamku Królewskiego na Wawelu i od tej pory rozpoczęto tworzenie kolekcji tzw. pocztówek wawelskich, kupowanych na aukcjach antykwarycznych lub od kolekcjonerów oraz przyjmowanych jako dary od osób prywatnych, m.in. pracowników Muzeum.

Jednym z większych nabytków do kolekcji było sześć albumów pocztówek zakupionych w 2001 r. od Waldemara Wróblewskiego, znanego kolekcjonera filatelisty i filokartysty. Zbiór obejmuje 1340 pocztówek oraz folderów pochodzących z XIX i XX wieku.

Albumy zawierają widoki Wawelu, katedry, grobów królewskich oraz Smoczej Jamy; karty okolicznościowe, świąteczne i patriotyczne; reprodukcje obrazów i grafik znanych malarzy. Pocztówki są datowane od 1899 do 1945 r. W 2010 r. dokupiono od tego samego kolekcjonera zbiór liczący 431 pocztówek datowanych od 1945 r. do czasów współczesnych.

W 2013 r. zbiór powiększył się o pocztówki o tematyce legionowej i z frontu I wojny światowej oraz przedstawiające wizerunki polskich wojskowych, m.in. Józefa Piłsudskiego. W 2020 r. kolekcja wzbogaciła się o 530 pocztówek z reprodukcjami dzieł z kolekcji rodziny Lanckorońskich podarowanych przez panią Annę Petrusową, wieloletniego pracownika zamku.

Zbiory Archiwum wciąż są na bieżąco uzupełniane. Zespół przygotowuje się do digitalizacji zbioru i jego opracowania pod względem naukowym.

Instrukcja czytania pocztówki

Co warto zauważyć?

Wydawca i numer serii – pozwalają zidentyfikować, kto kartkę wyprodukował i kiedy,

obrazek na awersie – to nie tylko ładny widoczek. Wiele ilustracji niesie ze sobą symbolikę, emocje, propagandę lub estetykę danej epoki,

adres odbiorcy i podpis nadawcy – mówią, kto i do kogo pisał. Czasem te nazwiska kryją fascynujące historie,

treść wiadomości – to często krótkie życzenia, pozdrowienia, a także refleksje, żarty lub wiadomości dnia codziennego,

data i stempel pocztowy – pozwalają określić, kiedy i skąd kartka została wysłana.

opracowanie: Urszula Wolak-Dudek

(Na podstawie katalogu autorstwa Katarzyny Pająk towarzyszącego ekspozycji Wawel na dawnej pocztówce. Wydawnictwo: Zamek Królewski na Wawelu).