Wieś i fotografia

Muzeum Narodowe w Warszawie

Wieś i fotografia

Od 30 października 2024 roku w Gabinecie Fotografii Muzeum Narodowego w Warszawie (Aleje Jerozolimskie 3) można zobaczyć fotografie z II połowy XIX i początku XX wieku przedstawiające wieś oraz jej mieszkańców. Pokaz łączy się tematycznie z trwającą w Muzeum wystawą Józef Chełmoński. Zapraszamy do odszukiwania na fotografiach motywów znanych z obrazów tego artysty.

Wraz z postępującą rewolucją przemysłową zmieniał się wiejski krajobraz. Zanikać zaczęły tradycyjne budownictwo, rzemiosło i zwyczaje ludowe. Ten przemijający świat stał się symbolem kultury narodowej, przedmiotem badań etnograficznych, inspiracją dla artystów i miejscem odpoczynku od zgiełku miasta. Tradycyjne życie wiejskie, ludowe stroje i obrzędy stały się zajmującym tematem dla fotografii.

Fotograf Marcin Olszyński, zapewne latem 1856 roku, wykonał serię portretów mieszkańców i widoków wsi Starogród nad Świdrem. Odbitki te są unikalnym świadectwem wczesnej dokumentacji fotograficznej polskiej wsi. Powszechne stały się również tzw. typy ludowe, które przedstawiały sylwetki osób w regionalnych ubiorach. Temat ten podjęli m.in. Karol Beyer z Warszawy oraz Walery Rzewuski i Ignacy Krieger z Krakowa – pionierzy fotograficznej dokumentacji etnograficznej na ziemiach polskich.

W 1866 roku, w ramach przygotowań materiału na wszechrosyjską wystawę etnograficzną w Moskwie (1867), Karol Beyer wykonał serię portretów chłopów z okolic Warszawy i Kalisza. Prace te fotograf pokazał również na wystawie światowej w Paryżu. Krajobraz Podola i ubogą ludność tego regionu fotografowali działający w Kamieńcu Podolskim Józef Kordysz i Michał Greim.

Odmienny obraz wiejskiego życia widać w etosie wsi sielskiej – miejsca odpoczynku na łonie natury dla zamożniejszych warstw społecznych. Ziemiańskie posiadłości w malowniczych zakątkach stanowiły odskocznię od gwaru miasta, były miejscem zabaw, spacerów i przejażdżek konnych. Wśród gości bywali fotografowie, dokumentujący tamtejszy styl życia. Utrwalona na zdjęciach różnorodność krajobrazu stała się inspiracją dla ówczesnej sztuki i literatury.

Krajobrazy były tematem prac wykonanych już w najstarszych technikach fotograficznych, np. kalotypii. Wraz z postępem technologicznym pojawiały się nowe możliwości ekspozycji tego motywu. Wiejski pejzaż stał się także jednym z tematów Jana Bułhaka, twórcy pojęcia „fotografii ojczystej”, był obecny również w fotografii amatorskiej i dokumentacyjnej. Konflikty zbrojne, głównie I wojna światowa (1914–1918), spowodowały niepowetowane straty w krajobrazie wiejskim. Nie do przecenienia jest dziś znaczenie utrwalonego wówczas obrazu dziedzictwa kulturowego.

Fotografie wsi i jej mieszkańców służyły jako wzory do ilustracji w prasie i publikacjach naukowych, jako materiał warsztatowy dla artystów i badaczy, dokumentacja, wreszcie jako pamiątki, „pocztówki” z podróży. Te uwiecznione na światłoczułym papierze obrazy stały się cennym źródłem historii oraz upowszechniania wiedzy o wsi i jej kulturze wizualnej.

Kuratorką X wystawy w Gabinecie Fotografii jest pani Katarzyna Mączewska ze Zbiorów Fotografii i Ikonografii MNW. Prezentacja będzie dostępna do 9 lutego 2025 roku. Gabinet Fotografii jest częścią stałej Galerii Sztuki XIX Wieku.