XXII Gliwickie Dni Dziedzictwa Kulturowego

Muzeum w Gliwicach

XXII Gliwickie Dni Dziedzictwa Kulturowego

Wilcze Gardło. Od Wilka do Paryżewa

Tegoroczne, XXII Gliwickie Dni Dziedzictwa Kulturowego skupiają się na Wilczym Gardle – stosunkowo młodej dzielnicy Gliwic, która jednak ze względu na swoją historię i charakter fascynuje i obrasta w miejskie legendy.

W latach 30. XX w. rozpoczęto budowę osiedla w lesie na północ od Smolnicy, nazywanym potocznie Wilkiem. Uroczystego wbicia w ziemię pierwszej łopaty dokonał 9 maja 1937 r. szef sztabu SA (Die Sturmabteilungen der NSDAP) Wiktor Lutze – osiedle budowano właśnie z myślą o członkach SA i ich rodzinach. Zaprojektowane przez bytomskiego architekta Rudolfa Fischera osiedle nazwano początkowo SA-Dorf Eichenkamp, a ostatecznie przemianowano w 1941 r. na Glaubensstatt (zapisywane często jako Glaubenstatt) – w wolnym tłumaczeniu – „miejsce wiary”. W pierwotnym założeniu miało zostać tzw. osiedlem wzorcowym, nawiązującym do idealizowanych przez narodowych socjalistów starogermańskich tradycji. Po 1945 r. Górny Śląsk, należący do tzw. Ziem Odzyskanych powojennej Polski, zmagał się z brakiem wykwalifikowanych pracowników do pracy w górnictwie i hutnictwie. Władze komunistyczne postanowiły ściągnąć do kraju Polaków, którzy w okresie międzywojennym wyjechali, szukając lepszego życia, m.in. we Francji. Dzięki agitacji opustoszałe po wojnie osiedle stało się domem dla reemigrantów, których nazywano „Francuzy”. O miejscach takich jak Wilcze Gardło mówiono w okresie PRL „Mała Francja”, „Mały Paryż” czy (jak w wyświetlanym podczas GDDK filmie dokumentalnym W Wilczym Gardle) „Paryżewo”. Zwyczaj grania w kręgle czy bule, rozmowy w języku francuskim w autobusie jadącym w kierunku kopalni, stereotypowe wręcz jedzenie ślimaków czy żabich udek – to obrazy lokalnej społeczności, które pojawiają się również w wielu narracjach wspomnieniowych. Ale Wilcze Gardło to twór bardziej złożony; osiedle, które od 1975 r. jest dzielnicą Gliwic, to historia-miniatura, jak w soczewce skupiająca w sobie zawiłość losów Górnego Śląska w XX w. Dzieje Wilczego Gardła, tak przecież niewielkiego, to fascynująca opowieść o oswajaniu trudnego dziedzictwa i odnajdywaniu własnej, lokalnej tożsamości w miejscu – i wśród ludzi – o skomplikowanej, wielowątkowej przeszłości. Koordynatorką XXII Gliwickich Dni Dziedzictwa Kulturowego, a także kuratorką ekspozycji Wilcze Gardło. Od Wilka do Paryżewa, która prezentowana będzie w Zamku Piastowskim (ul. Pod Murami 2), jest pani Marta Paszko, etnograf, kierownik Działu Etnografii i Antropologii Miasta Muzeum w Gliwicach.

Główna część GDDK toczyć będzie się oczywiście w samym Wilczym Gardle. Uczestnicy będą mogli wziąć udział w oprowadzaniu – spacerze historycznym po dzielnicy pod przewodnictwem pani profesor Irmy Koziny, historyk sztuki, która jako jedna z pierwszych zainteresowała się historią i dziedzictwem Wilczego Gardła. Podążając jej śladami, będzie można usłyszeć o ideologicznych założeniach urbanistycznych i odkryć mało znane fakty z przeszłości tego miejsca.

Oprócz spacerów Muzeum w Gliwicach przygotowało wykłady, warsztaty i spotkania, na które zapraszamy do budynku bramy wjazdowej przy pl. Jaśminu 2 (dawny Dom Wspólnoty), a także na Zamek Piastowski. W programie znajdują się warsztaty dla dorosłych poświęcone historii mówionej i tworzeniu rodzinnych archiwów oraz warsztaty plastyczne dla dzieci.

W ramach GDDK uczestnikom spacerów udostępnione zostaną broszury przedstawiające wybrane aspekty historii i architektury oraz teraźniejszości Wilczego Gardła: Adam Bednarski – Układ przestrzenny i architektura osiedla w Wilczym Gardle (1937–1946), Bogumiła Dąbrowska, Marta Paszko – Historia przedszkola w Wilczym Gardle. Przedszkole jako dzieło lokalnego czynu społecznego, Zbigniew Gołasz – Wilcze Gardło – osiedle górników, Zbigniew Gołasz – Z Francji do Wilczego Gardła, Patrycja Gwoździewicz – Jan Śliwka – artysta w Wilczym Gardle, Karolina Jara – Wilcze Gardło w Gliwicach jako przykład wzorcowego osiedla okresu III Rzeszy, Marta Paszko – Powojenna miniatura. O społeczności Wilczego Gardła, Ewa Pokorska-Ożóg – Szkoła Podstawowa nr 2 przy ul. Lewkonii w gliwickim Wilczym Gardle, Bogusław Tracz – Budowa i funkcjonowanie osiedla do 1945 r., Bogusław Tracz – Nazistowski mit, Andrzej Wysocki – Rozwój terytorialny Wilczego Gardła.

XXII GLIWICKIE DNI DZIEDZICTWA KULTUROWEGO

20–22 września 2024 r. 

Wilcze Gardło. Od Wilka do Paryżewa

PROGRAM

20 września, Zamek Piastowski

17.00 – inauguracja XXII Gliwickich Dni Dziedzictwa Kulturowego – oprowadzanie kuratorskie po wystawie Wilcze Gardło. Od Wilka do Paryżewa. Prowadzenie: pani Marta Paszko, Muzeum w Gliwicach.

21 września, Wilcze Gardło

10.45 – zbiórka na pl. Jaśminu. Prowadzenie: pani Marta Paszko.

11.00 – spacer oraz oprowadzanie po Wilczym Gardle. Prowadzenie: pani prof. dr hab. Irma Kozina, Uniwersytet Śląski.

13.30 – wykład W poszukiwaniu idealnej formy. Wilcze Gardło na tle założeń radialnych okresu Trzeciej Rzeszy. Prowadzenie: pani Karolina Jara, Uniwersytet Wrocławski. Pl. Jaśminu 2 (budynek bramy, I piętro, sala gimnastyczna).

13.30 – warsztaty dla dzieci Rodzinna galeria. Prowadzenie: pani Katarzyna Hajok-Bierkowska (Pracownia Działań Artystycznych i Projektowych). Pl. Jaśminu 2 (budynek bramy, I piętro, sala Pracowni).

15.00 – warsztaty dla młodzieży i dorosłych: Jest taka historia w mojej rodzinie… Warsztaty z historii mówionej i tworzenia rodzinnych archiwów. Prowadzenie: pani Aleksandra Suława, autorka Przy rodzicach nie parlować. O polskich powrotach z Francji. Pl. Jaśminu 2 (budynek bramy, I piętro, sala gimnastyczna).

21 września, Zamek Piastowski

11.00 i 13.00 – warsztaty Miasto w ogrodzie, ogród w mieście. Prowadzenie: pani Magdalena Schuster (No to pięknie).

22 września, Wilcze Gardło

10.45 – zbiórka na pl. Jaśminu. Prowadzenie: pani Marta Paszko.

11.00 – spacer oraz oprowadzanie po Wilczym Gardle. Prowadzenie: pani prof. dr hab. Irma Kozina.

11.00 i 13.00 – warsztaty Miasto w ogrodzie, ogród w mieście. Prowadzenie: pani Magdalena Schuster. Pl. Jaśminu 2 (budynek bramy, I piętro, sala Pracowni).

13.30 – wykład Zakres ochrony konserwatorskiej dzielnicy Wilcze Gardło w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego. Prowadzenie: pani Ewa Pokorska-Ożóg (miejski konserwator zabytków w Gliwicach). Pl. Jaśminu 2 (budynek bramy, I piętro, sala gimnastyczna).

W trakcie GDDK wyświetlany będzie film W Wilczym Gardle (1972, reż. R. Stando):

1) na wystawie w Zamku Piastowskim – sobota, godz. 11.00–17.00; niedziela, godz. 11.00–16.00

2) w sali gimnastycznej przy pl. Jaśminu – sobota, godz. 13.10 i 14.40; niedziela, godz. 13.10

Udział we wszystkich wydarzeniach w ramach XXII GDDK jest bezpłatny.

Uwaga! Na spacery i warsztaty obowiązują zapisy: tel. 783 560 006. Decyduje kolejność zgłoszeń. Jedna osoba może zarezerwować cztery miejsca.