„Golec rzymski w koszuli. Pomnik księcia Józefa Poniatowskiego”

Muzeum Łazienki Królewskie

Rzymska tunika zamiast munduru

Historia jednego z najważniejszych pomników w Polsce, a także symboli Warszawy, doczekała się znakomitego opracowania. Muzeum Łazienki Królewskie wydało właśnie publikację Golec rzymski w koszuli. Pomnik księcia Józefa Poniatowskiego pod redakcją naukową Anety Czarneckiej, Małgorzaty Grąbczewskiej i Mariusza Kolmasiaka. Książka prezentuje losy monumentu, który obecnie podziwiamy pod Pałacem Prezydenckim. Oprócz esejów autorstwa polskich, duńskich i włoskich historyków oraz historyków sztuki w książce znalazło się ponad 200 ilustracji: rysunków, planów, obrazów, fotografii doskonale ilustrujących pełen emocji stosunek Polaków do pomnika księcia Poniatowskiego – bratanka króla Stanisława Augusta i bohatera walk o niepodległość Polski. Co w pomniku „księcia Pepi”, odlanym w brązie w 1832 r., ale zaistniałym w przestrzeni Warszawy dopiero w 1923 r., budziło kontrowersje? Dowiecie się tego z publikacji, która jest już dostępna w sklepach w Łazienkach Królewskich oraz w e-sklepie na stronie Muzeum.

Krótka historia pomnika

Stworzony w latach 1817–1832 r. przez duńskiego rzeźbiarza Bertela Thorvaldsena pomnik przedstawiał księcia Józefa Poniatowskiego na koniu, ubranego w strój rzymskiego myśliciela. Monument długo nie mógł doczekać się ekspozycji w reprezentacyjnym miejscu Warszawy. Doszło nawet do tego, że ten ponadnaturalnej wielkości pomnik, wystawiony bohaterowi walk o niepodległość Polski, zdobił prywatną rezydencję namiestnika cara, Iwana Paskiewicza, w Homlu (dzisiejsza Białoruś). Polska co prawda odzyskała dzieło na mocy traktatu ryskiego, lecz w czasie II wojny światowej Niemcy wysadzili stojący na placu Saskim pomnik, w wyniku czego do dziś przetrwały tylko dwa jego fragmenty. W 1951 r. Dania podarowała Polsce kopię rzeźby pomnikowej, stworzoną z brązu według oryginalnego gipsowego modelu zachowanego w Muzeum Thorvaldsena w Kopenhadze. Odtworzony monument stał w latach 1952–1965 przed Starą Oranżerią w Łazienkach Królewskich. Następnie został przeniesiony przed Pałac Namiestnikowski (znany również jako Pałac Prezydencki), gdzie można go podziwiać do dziś.

Książka o historii i kontrowersjach

Wokół monumentu, a ściślej: sposobu przedstawienia księcia, powstało wiele kontrowersji. Do gorących dyskusji, prowadzonych w mediach i na ulicach Warszawy po powstaniu pomnika, ale także po jego odsłonięciach w latach 1923, 1952 i 1965 nawiązuje nieco przewrotny tytuł publikacji: Golec rzymski w koszuli… Takiego sformułowania użył w 1922 r. krytyk Mieczysław Treter, ironizując na temat niewojskowego stroju księcia. Spory o pomnik sprawiły, że znalazł on swoje miejsce nie tylko w politycznym, lecz także społecznym życiu Polaków. W książce znajdziemy ponad 200 archiwalnych ilustracji, obrazujących zarówno symboliczną wartość pomnika, jak i gorące emocje, które wzbudzał. Obok wizerunków posągu na wyrobach dekoracyjnych, opakowaniach kawy i herbaty oraz reklamach, w książce znalazły się też karykatury, które ukazywały się w prasie.

Książka poprzez dziewięć esejów autorstwa polskich, duńskich i włoskich historyków i historyków sztuki prezentuje losy pomnika, naszkicowane w szerokim kontekście znaczeniowym. Dzieje tego posągu zostały zrekonstruowane na podstawie materiałów archiwalnych, w dużej części do tej pory nieznanych, oraz szerokiej kwerendy prasowej. Kwestie technologiczne i artystyczne przeplatają się z opisem wydarzeń historycznych, w których pomnik odegrał ważną symboliczną rolę.

Książka została wydana we współpracy ze spółką Pałac Saski. Wydaniu publikacji towarzyszy prezentacja jednego z dwóch zachowanych fragmentów oryginalnego posągu. W Pałacu Myślewickim, czyli dawnej rezydencji Józefa Poniatowskiego w Łazienkach Królewskich, od 15 maja do 29 września 2024 r. można obejrzeć pomnikową dłoń księcia, wykonaną z brązu.