„Ludwik Węgierski” (Rodzina Ludwika i jego dzieciństwo)

Stanisław A. Sroka

Rodzice

Rodzicami Ludwika Andegaweńskiego byli Karol Robert i Elżbieta Łokietkówna. Ojciec urodził się w Neapolu w 1288 r. i od tej chwili znalazł się w kręgu zabiegów dynastycznych swojej rodziny odnośnie do tronu węgierskiego. Pretensje Andegawenów do Węgier sięgały roku 1269, w którym doszło do zawarcia węgiersko-andegaweńskiego układu dynastycznego, umocnionego w roku następnym dwoma mariażami zawartymi między dziećmi panujących monarchów. Karol II, syn władcy Neapolu, poślubił Marię, córkę króla Węgier Stefana V, natomiast siostra Karola II Izabela wyszła za Władysława, syna króla Węgier. W 1271 r., czyli rok po ślubie, z małżeństwa Marii i Karola II (zwanego później Krzywym) przyszedł na świat Karol Martel, który w 1290 r., po śmierci władcy madziarskiego Władysława IV Kumańczyka, wystąpił z pretensjami do tronu św. Stefana. Mimo nieudanej próby przejęcia korony Andegawenowie podtrzymywali pretensje do węgierskiego tronu, czego wyrazem była koronacja Karola Martela na króla Węgier, dokonana w 1294 r. w Rzymie przez papieża Celestyna V. Zwierzchnicy Kościoła katolickiego, Celestyn V, a zwłaszcza jego następca Bonifacy VIII, byli bowiem gorącymi zwolennikami neapolitańskiej dynastii. Starań o pozyskanie korony św. Stefana nie przerwała też śmierć w 1295 r. Karola Martela. Ambicje władców Neapolu skupiły się wówczas na osobie ośmioletniego syna zmarłego, Karola Roberta¹.

Młodemu księciu los przyszedł z pomocą, bowiem 14 stycznia 1301 r. zakończył żywot ostatni przedstawiciel Arpadów na węgierskim tronie Andrzej III. Po jego śmierci doszło na Węgrzech do walki o koronę. Karol Robert był jednym z kandydatów, obok Wacława, syna króla czeskiego Wacława II z dynastii Przemyślidów, i księcia bawarskiego Ottona Wittelsbacha. Pomimo tego, że Karol Robert został już w 1301 r. ukoronowany na króla Węgier, to koronacja ta nie była do końca ważna, bo nie spełniała wszystkich trzech warunków potrzebnych do legalności koronacji królewskiej na Węgrzech: musiała się odbyć w Stołecznym Białogrodzie, celebrowana przez arcybiskupa ostrzyhomskiego i z nałożeniem korony św. Stefana (tego ostatniego warunku zabrakło). Tego samego roku na króla Węgier został ukoronowany także Wacław III, który przyjął imię Władysława V. Po przegranej wojnie protest papiestwa spowodował, że król czeski przelał swoje prawa do węgierskiej korony na księcia bawarskiego Ottona, w linii żeńskiej wnuka Beli IV, którego co prawda nie arcybiskup, tylko dwaj biskupi ukoronowali w 1305 r. Ten galimatias dobiegł końca w 1310 r., w którym Karol Robert został już legalnie królem Węgier (tj. dopełnił koronacji spełniającej wszystkie trzy wymienione wyżej wymogi) i stanął przed trwającą kilkanaście lat walką o wewnętrzną konsolidację państwa².

Matką Ludwika była Elżbieta, córka Władysława Łokietka i Jadwigi, której datę urodzin określa się w przybliżeniu na rok 1305. Do zawarcia małżeństwa doszło w Budzie w 1320 r. Niewątpliwie ślub Karola Roberta z Piastówną można zaliczyć do jednego z najważniejszych w dziejach Polski piastowskiej. Sporo informacji o genezie tego mariażu podał Jan Długosz. Pisze on najpierw o konieczności stłumienia przez króla Węgier wojen wewnętrznych, a następnie o problemie nieposiadania przez niego następcy tronu, pomimo że był już żonaty z dwiema znakomitymi kobietami. Polski kronikarz świetnie orientuje się w życiu małżeńskim Karola Roberta, podając imiona jego poprzednich małżonek (Piastówna śląska Maria i Beatrycze Luksemburska) oraz powody braku dziedzica królestwa (bezpłodność pierwszej żony oraz poronienie w przypadku drugiej małżonki). Zdaniem Długosza powodem małżeństwa Andegawena z Piastówną była zatem chęć spłodzenia potomka i zapewnienia ciągłości dynastii. Tym powodowany Karol Robert wysłał posłów do króla polskiego Władysława, prosząc o rękę jego córki Elżbiety. Długosz podaje także dokładną datę ślubu (6 lipca) oraz fakt ukoronowania Elżbiety na królową Węgier, co miało miejsce zgodnie z obyczajem w Stołecznym Białogrodzie³. Dodajmy jeszcze, że aktu koronacji królowej, także zgodnie z wielowiekową tradycją, dokonał zapewne biskup weszprymski. Zanim doszło do ślubu, Karol Robert postarał się w kurii papieskiej o dyspensę, ponieważ między małżonkami zachodziło pokrewieństwo w stopniu czwartym, dotykającym trzeciego (ich wspólnym przodkiem był król węgierski Bela IV)⁴.

Nie ulega wątpliwości, że Jan Długosz przyczynę mariażu Elżbiety z Karolem Robertem wywnioskował z przebiegu późniejszych wydarzeń, czyli licznych porodów królowej i zapewnienia następcy tronu. We współczesnej historiografii występują dwa poglądy w kwestii genezy tego mariażu. Dominuje pogląd znawcy dziejów polsko-węgierskich Jana Dąbrowskiego, który ślub Elżbiety widzi na tle szerokich wydarzeń politycznych, zwłaszcza konfrontacji Habsburgów z Wittelsbachami i w tym kontekście tworzenia się obozów politycznych⁵. Łokietek już w 1315 r. miał poczynić próbę zbliżenia się do Karola Roberta, ale była ona nieudana. Dążność Władysława Łokietka do zbliżenia z Węgrami wynikała, według wspomnianego uczonego, z obawy polskiego księcia przed królem czeskim Janem Luksemburskim, który podnosił swoje pretensje do polskiego tronu⁶. Próba skłonienia Karola Roberta do porzucenia króla czeskiego w 1317 r. nie udała się, a władca Węgier ożenił się nadto w roku następnym z Beatrycze, siostrą Jana Luksemburskiego (córką Henryka VII). Dopiero śmierć księżniczki luksemburskiej w 1319 r. rozluźniła więzy łączące króla Węgier z Janem Luksemburskim. Pogląd Dąbrowskiego, łączący genezę ślubu córki Łokietka z Andegawenem z wielką polityką środkowoeuropejską, dominuje w literaturze. Inne spojrzenie na genezę mariażu dynastycznego z 1320 r. zaprezentował ostatnio Wojciech Kozłowski. Autor, po przeanalizowaniu dostępnych źródeł oświetlających zawarcie interesującego nas małżeństwa, stara się odświeżyć pogląd Jana Długosza, że genezą mariażu nie były wielkie problemy polityczne, tylko interesy dynastyczne. Przestrzenią, w której spotkały się plany Łokietka i Karola Roberta, była ze strony polskiej chęć podniesienia prestiżu i zyskania silnego sprzymierzeńca, ze strony węgierskiej zaś wspomniana potrzeba zapewnienia legalnego następcy tronu⁷. Zapewne i w jednej, i w drugiej opinii jest wiele racji, które dzisiaj trudno dokładnie oszacować.

Zanim w lipcu 1320 r. Karol Robert poślubił młodą Piastównę, był wcześniej żonaty, przynajmniej dwukrotnie, a zdaniem niektórych historyków nawet trzykrotnie. Poświęćmy zatem chwilę uwagi tym wcześniejszym oblubienicom ojca Ludwika. Do jakiegoś czasu wszyscy, którzy zajmowali się genealogią węgierskiej linii dynastii andegaweńskiej, zgodnie przyjmowali, że Karol Robert w 1306 r. poślubił Piastównę śląską Marię, która wywodziła się z bytomskiej linii Piastów i była córką księcia Kazimierza. Księżniczka ta miała umrzeć bezpotomnie 15 grudnia 1317 r. Piękną miniaturę przedstawiającą scenę złożenia Marii do grobu zawiera Kronika ilustrowana, jedna z ważniejszych, bo iluminowanych kronik węgierskich. Brak męskiego potomka zmusił owdowiałego króla do zawarcia w niedługim czasie nowego związku małżeńskiego, który umożliwiłby mu przedłużenie rodu. Władca skierował swe zainteresowanie ku Pradze, na dwór Jana Luksemburskiego⁸.

Ten postanowił oddać królowi węgierskiemu za żonę jedną ze swoich sióstr, Marię lub Beatrycze. Na wezwanie brata obie przybyły z Luksemburga do Pragi 20 czerwca 1318 r., po czym wraz z nimi królową zjawiły się w klasztorze cysterskim w Zbrasławiu, gdzie oczekiwało już na nie węgierskie poselstwo. Król Jan Luksemburski dał posłom Karola Roberta wolną rękę w wyborze odpowiedniej kandydatki. Nastąpił zatem pewnego rodzaju casting, podczas którego zaufani doradcy Karola Roberta, po ocenieniu wdzięków obu panien, na żonę dla swojego króla wybrali tę młodszą, czyli Beatrycze. Trudno dziś orzec, czy posłowie utrafili w gusta swojego władcy, ale taki obyczaj był w średniowieczu dosyć powszechny. Co więcej, również zgodnie ze średniowieczną tradycją posłowie ci od razu we wspomnianym klasztorze zaręczyli swojego władcę z cesarzówną. Niedługo potem poselstwo, już wraz z królewską narzeczoną, wyruszyło w drogę powrotną do Budy. Radość króla z nowej, młodej żony nie trwała jednak długo. Została zmącona nader rychłą śmiercią Beatrycze przy porodzie już w następnym roku (około 11 listopada 1319)⁹.

Tak więc pomimo dwukrotnego ożenku Karol Robert nadal nie miał legalnego męskiego potomka gwarantującego ciągłość jego rodu. Trzeba przyznać, że dotychczasowe dwa królewskie mariaże nie były najszczęśliwsze, żony odumierały go, nie obdarzając przy tym następcą tronu. Dopiero małżeństwo z Elżbietą Łokietkówną spełniło oczekiwania króla, władca doczekał się licznego potomstwa, a Elżbieta była ważną podporą króla w rządzeniu Królestwem Węgierskim. Wspomniałem wyżej, że niektórzy historycy przypisują Karolowi Robertowi jeszcze jedną małżonkę. W 1988 r. znamienity węgierski mediewista Gyula Kristó upowszechnił w obiegu naukowym pogląd, że Karol Robert, nim pojął za żonę Piastównę śląską, żonaty był z księżniczką halicką. Za życia prof. Kristó prowadziłem z nim polemikę, obstając przy tradycyjnym poglądzie, że Elżbieta Łokietkówna była trzecią, a nie czwartą żoną Andegawena¹⁰. Nasze dyskusje, okraszane coraz to nowymi argumentami, nie doprowadziły jednak do klarownego wyjaśnienia tego problemu genealogicznego, dlatego obecnie w literaturze różnych krajów (węgierskiej, słowackiej, polskiej) można spotkać się zarówno z poglądem o trzech, jak i o czterech małżonkach Karola Roberta.

Powróćmy zatem do lata 1320 r. Zaraz po ślubie i koronacji Elżbieta Łokietkówna osiadła na zamku w Timisoarze, gdzie znajdowała się ówczesna siedziba dworu królewskiego. Królowa od momentu koronacji miała swój własny dwór z urzędnikami i dwórkami. Z jej itinerarium wynika, że Elżbieta większość czasu spędzała na dworze królewskim. Początkowo był on w Timisoarze, a od 1323 r. na zamku w Wyszehradzie¹¹. Niewątpliwie dosyć stacjonarny tryb życia królowej Elżbiety Łokietkówny, przynajmniej za czasów jej małżonka, w porównaniu z innymi władczyniami węgierskimi tego czasu, wynikał zapewne z faktu częstych porodów królowej. Para królewska doczekała się bowiem licznego potomstwa, o czym traktuje następny podrozdział.

¹ B. Brezováková, Politický zapas Anjouovcov o uhorskú korunu, „Historický časopis” 39, 1991, nr 6, s. 569–587.

² P. Engel, Az ország újraegyesítése. Károly kúzdelmei az oligarchák ellen (1310–1323), „Századok” 122, 1988, nr 1–2, s. 89–146; S.A. Sroka, Historia Węgier do 1526 roku w zarysie, Bydgoszcz 2000, s. 52–54.

³ Jan Długosz, Roczniki czyli Kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. 9, Warszawa 1975, s. 140–141.

⁴ Vetera monumenta historica Hungariam sacram illustrantia, wyd. A. Theiner, t. I (cyt. dalej Theiner), Romae 1860, nr 707.

⁵ J. Dąbrowski, Elżbieta Łokietkówna 1305–1380, Kraków 2007 (reprint wydania z 1914), s. 12–13.

⁶ Przedstawiam tutaj wyniki moich badań ujęte w syntetycznym artykule: Małżeństwo Elżbiety Łokietkówny z Karolem Robertem, w: Władztwo Władysława Łokietka. 700-lecie koronacji królewskiej, red. W. Fałkowski, P. Tyszka, Warszawa 2022, s. 249–261.

⁷ W. Kozłowski, The Origins of the 1320 Angevin-Piast Dynastic Marriage, „Studia z Dziejów Średniowiecza” 20, 2016, s. 41–58.

⁸ S.A. Sroka, Genealogia Andegawenów, s. 29–30.

⁹ J. Perniš, Karol Róbert z Anjou a jeho manželky, „Historický časopis” 45, 1997, nr 2, s. 186–187.

¹⁰ Gy. Kristó, Károly Róbert első felesége, „Acta Universitatis Szegediensis de Attila József nominatae, Acta Historica” 86, 1983, s. 27–30; tenże, Károly Róbert családja, „Aetas” 20, 2005, nr 4, s. 14–28; S.A. Sroka, Wokół mariażu Karola Roberta z Piastówną śląską Marią, „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Heraldycznego” 11, 1994, s. 1–5; tenże, Či ìsnuvala rus’ka družina Karla Roberta ugors’kogo korolâ z počatku XIV st.?, „Knâža doba: ìstorìâ i kul’tura” 3, 2010, s. 268–277 (tu streszczenie całej dyskusji). Sprawa jest wciąż żywa w literaturze węgierskiej, czego dowodzi najnowszy artykuł T. Kádára, Új adatok és észrevételek I. Károly (Róbert) király házasságai kérdéséhez, „Turul” 95, 2022, nr 3, s. 122–127, w którym przesuwa datę śmierci księżniczki Marii bytomskiej na 22–23 sierpnia 1318 r.

¹¹ Ch. Mielke, Every Hyacinth the Garden Wears: the Material Culture of Medieval Queens of Hungary (1000–1395), Budapest 2017, s. 373–379; DOI: 10.14754/CEU.2017.06 (dostęp: 30.01.2024).