Alicja Habsburg i Brenda Colvin. Historia ogrodu, którego już nie ma

Rafał Mołdysz

Żywiecki park jest dziś efektem kilku stuleci przekształceń, ale jeden z jego najciekawszych rozdziałów powstał w latach 30. XX wieku. Wówczas Alicja Habsburg zaprosiła do Żywca brytyjską projektantkę krajobrazu Brendę Colvin. Ich współpraca zmieniła otoczenie Pałacu Habsburgów i pozostawiła ślady, które częściowo można rozpoznać do dziś. W dniach 26 i 27 września historia obu kobiet oraz stworzonego przez nie ogrodu stanie się tematem wydarzenia w Starym Zamku i Parku Habsburgów.

Alicja Habsburg i Żywiec – historia znacznie szersza niż dzieje arystokracji

Alicja Elżbieta Ankarcrona urodziła się w 1889 roku w Szwecji. Pochodziła ze szwedzkiej rodziny arystokratycznej i wychowywała się w środowisku związanym z dworem królewskim. Jej pierwszym mężem był hrabia Ludwik Badeni. Po jego śmierci związała się z Karolem Olbrachtem Habsburgiem, którego poślubiła w 1920 roku. Od tego czasu jednym z najważniejszych miejsc jej życia stał się Żywiec.

Alicja Habsburg mieszkała tutaj wraz z rodziną i aktywnie uczestniczyła w kształtowaniu żywieckiej rezydencji. Jej zainteresowania nie ograniczały się do reprezentacyjnych wnętrz Nowego Zamku. Duże znaczenie miało dla niej również otoczenie pałacu. W latach 30. XX wieku wnętrza modernizowano, czerpiąc między innymi z ówczesnych wzorców angielskich. Podobny kierunek pojawił się w przypadku parku i ogrodów, gdzie do współpracy zaproszona została Brenda Colvin.

Biografia Alicji wykracza daleko poza historię żywieckiej rezydencji. Podczas II wojny światowej była zaangażowana w polską konspirację. Jej mąż Karol Olbracht został aresztowany przez Niemców, natomiast ona sama utrzymywała kontakty ze strukturami Związku Walki Zbrojnej, a następnie Armii Krajowej. Po wojnie rodzina nie odzyskała dawnej pozycji majątkowej, a Alicja ostatecznie wyjechała do Szwecji. Zmarła w 1985 roku.

Brenda Colvin – projektantka, która trafiła do Żywca w ważnym momencie swojej kariery

Brenda Colvin należała do najważniejszych brytyjskich postaci związanych z rozwojem architektury krajobrazu w XX wieku. Urodziła się w 1897 roku w Indiach, a po przyjeździe do Wielkiej Brytanii kształciła się w Swanley Horticultural College. Szczególne znaczenie miało dla niej spotkanie z projektantką Madeline Agar, pod której kierunkiem rozwijała zainteresowania projektowaniem ogrodów i krajobrazu. W 1922 roku Colvin rozpoczęła własną praktykę zawodową.

Jeszcze przed wybuchem II wojny światowej miała na koncie setki realizacji i konsultacji. Żywiec zajmuje w jej dorobku szczególne miejsce. Zachowane informacje archiwalne określają rozbudowę ogrodu dla Karola Olbrachta Habsburga jako jedno z największych przedsięwzięć Colvin z okresu przedwojennego. Był to więc projekt znaczący nie tylko z perspektywy lokalnej historii miasta, lecz również w kontekście kariery samej projektantki.

Po wojnie Brenda Colvin stała się jedną z osób kształtujących zawodowe podstawy nowoczesnej architektury krajobrazu w Wielkiej Brytanii. Była współzałożycielką Institute of Landscape Architects, a w 1951 roku została pierwszą kobietą stojącą na czele tej organizacji. Zajmowała się później już nie tylko prywatnymi ogrodami, lecz także rozległymi krajobrazami związanymi z miastami, przemysłem, zbiornikami wodnymi, uczelniami i infrastrukturą.

Od włoskiego ogrodu do parku krajobrazowego – miejsce zmieniało się przez stulecia

Historia parku otaczającego żywiecki zespół zamkowo-pałacowy zaczęła się znacznie wcześniej niż w czasach Habsburgów. Jego początki sięgają XVII wieku. Pierwsze założenie miało regularny charakter i zostało urządzone w stylu włoskim. Ogród składał się z geometrycznych kwater oraz regularnie rozmieszczonego drzewostanu. W kolejnych dziesięcioleciach pojawiały się w nim nowe elementy, w tym kanały wodne i charakterystyczny Domek Chiński, związany jeszcze z epoką Wielopolskich.

W pierwszej połowie XIX wieku regularny ogród został przekształcony w park krajobrazowy. Geometryczny porządek zaczął ustępować kompozycji o bardziej swobodnym charakterze, odpowiadającej ówczesnym europejskim tendencjom w projektowaniu założeń parkowych. Powiększano teren, rozwijano układ alei, przekształcano cieki wodne i stopniowo budowano park w formie zbliżonej do tej, którą znamy współcześnie.

Kolejne zmiany nastąpiły już za Habsburgów. Uporządkowano między innymi młynówkę, rozwijano aleje i powiększano kompozycję parkową. Na początku XX wieku park stanowił już rozbudowane otoczenie reprezentacyjnej rezydencji, lecz nie był układem zamkniętym. Każde pokolenie właścicieli dostosowywało go do własnych potrzeb oraz aktualnych poglądów na sposób kształtowania zieleni.

Ogród Alicji Habsburg i Brendy Colvin – modernistyczna zmiana w latach 30.

Najbardziej interesujący z punktu widzenia planowanych wrześniowych spotkań etap rozpoczął się w latach 30. XX wieku. Alicja Habsburg zdecydowała się wówczas na kolejną modernizację otoczenia pałacu. Do Żywca sprowadzono Brendę Colvin, natomiast przy realizacji prac uczestniczyła także związana z nią Kit Beckh. Był to czas, kiedy sposób myślenia o ogrodzie coraz wyraźniej łączył tradycję z nowoczesnym podejściem do kompozycji krajobrazowej.

W latach 1930–1936 pojawiły się nowe rozwiązania przestrzenne i elementy małej architektury. Powstała między innymi polana stanowiąca przedpole widokowe pałacu, rosarium, zbiornik wodny z fontanną oraz pergole. Drewniane przeprawy nad kanałami zastępowano kamiennymi mostkami. Projekt nie polegał więc wyłącznie na dosadzaniu nowych roślin. Zmieniano sposób poruszania się po parku, otwierano widoki i tworzono wyraźnie wydzielone przestrzenie o różnych funkcjach.

Nie wszystkie części tego założenia zachowały się w pierwotnej formie. Nie istnieje już między innymi cały dawny układ ogrodowy związany bezpośrednio z przedwojennym pałacem. Zmiany własnościowe, wojna, powojenna przebudowa otoczenia oraz późniejsze modernizacje stopniowo zacierały pierwotną kompozycję. Nadal jednak można odnaleźć elementy odnoszące się do koncepcji z okresu Alicji Habsburg i Brendy Colvin, między innymi w układzie polan, mostków, ciągów komunikacyjnych oraz pozostałościach dawnych kompozycji ogrodowych.

Co naprawdę łączyło Alicję Habsburg i Brendę Colvin?

Nie były rówieśniczkami, pochodziły z innych środowisk i odgrywały zupełnie odmienne role. Alicja Habsburg była właścicielką rezydencji i osobą decydującą o kierunku zmian. Brenda Colvin była profesjonalną projektantką, dysponującą specjalistyczną wiedzą dotyczącą roślinności, przestrzeni i krajobrazu. Ich spotkanie w Żywcu było więc połączeniem wizji właścicielki z doświadczeniem osoby odpowiedzialnej za przekucie tej wizji w konkretną kompozycję.

Istotnym elementem tej współpracy był angielski sposób myślenia o przestrzeni ogrodowej, który Alicja Habsburg znała i ceniła. W podobnym duchu modernizowano wówczas również wnętrza żywieckiej rezydencji. Park nie miał być wyłącznie reprezentacyjnym dodatkiem do pałacu. Jego kompozycja miała budować relację pomiędzy architekturą, otwartymi polanami, drzewostanem, wodą i bardziej kameralnymi częściami ogrodu.

Współpraca obu kobiet pokazuje też szerszą zmianę, jaka dokonywała się w XX-wiecznej sztuce ogrodowej. Projektowanie krajobrazu coraz wyraźniej stawało się odrębną profesją. W przypadku Brendy Colvin było to szczególnie widoczne. Jej późniejsza działalność obejmowała nie tylko ogrody rezydencjonalne, ale całe zespoły urbanistyczne i przemysłowe. Żywiec znalazł się więc wśród miejsc związanych z wczesnym okresem działalności osoby, która później odegrała ważną rolę w profesjonalizacji brytyjskiej architektury krajobrazu.

„Opowieść o ogrodzie” – historia wraca do Starego Zamku

Dwudniowe wydarzenie zaplanowane na 26 i 27 września ma skoncentrować się właśnie na historii Alicji Habsburg, Brendy Colvin oraz przedwojennego ogrodu przy żywieckiej rezydencji. Pierwsza część odbędzie się w sobotę 26 września o godzinie 17.30 w Sali z Kossakami w Starym Zamku. Rozmowę poprowadzi kustosz i dyrektor Muzeum Miejskiego w Żywcu Dorota Firlej, a jej gościem będzie specjalistka historii ogrodów i ogrodniczka Katarzyna Bellingham.

Tematem spotkania mają być nie tylko same prace prowadzone w parku, lecz także biografie obu kobiet, ich doświadczenia oraz decyzje, które doprowadziły do powstania nowego układu ogrodowego. Wydarzenie ma więc połączyć historię lokalną z historią architektury krajobrazu i pokazać przedwojenny Żywiec jako miejsce pozostające w kontakcie z europejskimi tendencjami projektowymi. Katarzyna Bellingham już wcześniej podejmowała w Żywcu temat angielskich ogrodów oraz działalności Brendy Colvin.

Ze względu na wielkość Sali z Kossakami liczba miejsc podczas sobotniej części będzie ograniczona. Na spotkanie obowiązują wejściówki, które organizatorzy udostępniają po zgłoszeniu mailowym. Wydarzenie jest wspólnym przedsięwzięciem Muzeum Miejskiego w Żywcu i Fundacji Parków i Ogrodów Historycznych.

W niedzielę poszukiwanie śladów dawnego ogrodu w Parku Habsburgów

Druga część projektu została zaplanowana na niedzielę 27 września. O godzinie 12.00 rozpocznie się spacer po Parku Habsburgów prowadzony przez Dorotę Firlej i Katarzynę Bellingham. Punktem wyjścia ma być główne wejście do Starego Zamku, a tematem będzie teren dawnego ogrodu i elementy, które pozwalają odczytać jego przedwojenną kompozycję.

Taka forma poznawania historii parku ma szczególne znaczenie, ponieważ współczesny wygląd terenu jest wynikiem nakładania się na siebie kolejnych faz rozwoju. W jednej przestrzeni spotykają się elementy pamiętające okres Wielopolskich, XIX-wieczne przekształcenia krajobrazowe, inwestycje Habsburgów oraz zmiany z XX i XXI wieku. Poznanie koncepcji Colvin pozwala więc inaczej spojrzeć na fragmenty parku, które bez znajomości ich genezy mogą wydawać się przypadkowymi elementami współczesnego założenia.

Szczególne znaczenie mają istniejące do dziś stare drzewa, przebieg alei i kanałów, kamienne mostki oraz otwarcia widokowe. Nie są one kompletnym zachowanym ogrodem z lat 30., ale stanowią materiał pozwalający rekonstruować wcześniejsze fazy kształtowania przestrzeni. W tym sensie historia Alicji Habsburg i Brendy Colvin pozostaje częścią współczesnego Parku Habsburgów, mimo że pierwotny ogród jako spójna całość już nie istnieje.

Źródła

Muzeum Miejskie w Żywcu – materiały dotyczące Alicji Habsburg i rodziny Habsburgów żywieckich.

Urząd Miejski w Żywcu – historia Parku Zamkowego i jego przemian kompozycyjnych.

Narodowy Instytut Dziedzictwa, Zabytek.pl – karta zabytkowego parku w Żywcu.

The Museum of English Rural Life, University of Reading – Brenda Colvin Collection i materiały biograficzne.

Landscape Institute – materiały dotyczące działalności zawodowej Brendy Colvin.

Parks & Gardens – biografia Brendy Colvin i informacje o jej działalności projektowej.

Uniwersytet Rzeszowski, „Galicja. Studia i materiały” – opracowanie biograficzne dotyczące Alicji Ankarcrony-Badeni-Habsburg.