Adolph Menzel (1815–1905). Niestrudzony obserwator

Muzeum Narodowe w Warszawie

Adolph Menzel (1815–1905). Niestrudzony obserwator

11 września – 13 grudnia 2026 roku

Adolf Menzel należy do najwybitniejszych artystów niemieckich XIX wieku. Rysownik, grafik i malarz, przez dziewięćdziesięcioletnie życie uważnie obserwował i rejestrował otaczającą go rzeczywistość. Interesowało go wszystko: wydarzenia historyczne, zwykła codzienność, królewskie ceremonie, robotnicy przy pracy, ludzkie ciało i pejzaż. Zostawił imponujący dorobek artystyczny, którego znaczną część w wyniku decyzji politycznych po II wojnie światowej odziedziczyło Muzeum Narodowe w Warszawie. Na wystawie można obejrzeć 160 jego prac rysunkowych, graficznych i malarskich. Ekspozycja ukazuje także dzieje europejskiego dziedzictwa kulturowego.

Berlińskie początki

Adolf Menzel urodził się we Wrocławiu. W 1830 roku przeniósł się do Berlina, z którym na stałe związał życie. W wieku 16 lat przejął rodzinny warsztat litograficzny i zaczął budować pozycję w środowisku sztuki. W 1833 rozpoczął naukę w berlińskiej Akademii. Szybko ją przerwał, pozostał samoukiem i sam kształtował swoją drogę artystyczną. Twórczość Menzla wymyka się prostym klasyfikacjom. Jej rozwój przebiegał równolegle do przemian zachodzących w sztuce XIX wieku – od biedermeieru i romantyzmu po realizm i historyzm. Artysta bywa też uznawany za prekursora impresjonizmu w Niemczech. Jego rysunki – dla tego twórcy forma najbardziej osobista – to szkice do obrazów i studia z natury, a także autonomiczne dzieła, samodzielne „obrazy na papierze”.

Wszechstronny rysownik

Ulubionym narzędziem Menzla był ołówek. Z czasem dołączył do niego fiszorek, czyli ciasno zwinięty kawałek skóry lub papieru, którym artysta rozcierał linie, tworząc na rysunku charakterystyczne smugi. Anegdota głosi, że Menzel w płaszczu miał aż osiem kieszeni, a w nich różnej wielkości szkicowniki, wybierane w zależności od motywu, który chciał zarejestrować. Chętnie korzystał też z graficznych technik akwaforty i litografii, tworząc cykle i pojedyncze odbitki, ilustracje do książek i wizytówki. Sięgał także po malarstwo olejne. Początkowo eksperymentował z doborem tematów i sposobem malowania – raz precyzyjnym i opisowym, innym razem swobodnym i wrażeniowym. W późniejszym okresie wybierał gwasz i akwarelę, a spontaniczność i migawkowość malowanych scen podkreślały nieoczywiste kadry.

Ilustrator przeszłości

W 1839 roku Menzel otrzymał ambitne zlecenie zaprojektowania ilustracji do książki Historia Fryderyka Wielkiego Franciszka Kuglera. Do tego zadania przygotował się skrupulatnie: wykonał setki studiów rysunkowych, w których analizował historyczne stroje, broń, biżuterię oraz realia życia sprzed stu lat. Publikację cechował wyjątkowy poziom artystyczny. Odniosła ogromny sukces i ugruntowała pozycję Menzla w środowisku berlińskich artystów. Po tym zleceniu świat XVIII wieku przez kolejne kilkanaście lat stał się dla Menzla głównym przedmiotem artystycznych zainteresowań. Zdobytą wiedzę wykorzystał także w cyklach graficznych i obrazach olejnych.

Kronikarz codzienności władcy

Wśród obrazów olejnych Menzla uwagę zwracają kompozycje historyczne ukazujące codzienne życie Fryderyka Wielkiego i jego otoczenia. Zamiast obrazów militarnego triumfu Menzla interesował spacer władcy ze starym, schorowanym generałem pruskiej armii. Równie istotne było życie kulturalne i towarzyskie Fryderyka, przyjmującego Woltera i innych znamienitych gości w poczdamskim pałacu Sanssouci. Menzel prace nad tymi dziełami zaczynał najczęściej od wykonania szkicu olejnego, po którym tworzył studia poszczególnych postaci.

Obserwator współczesności

Na przełomie lat 50. i 60. XIX wieku Menzel zaczął odchodzić od tematyki związanej z XVIII wiekiem i zwrócił się ku otaczającej go współczesności. Z równą uwagą obserwował sielski ogródek wielkomiejskiej restauracji i surowy plac fabryczny. Bohaterem jego dzieł było również światło. Wydaje się, że ukazywany motyw był niekiedy jedynie pretekstem do badania tego, jak oświetlenie wpływa na postrzeganie przedmiotów i przestrzeni. Z racji pochodzenia w twórczości Menzla dominują tematy niemieckie. Nie brakuje też innych wątków: warto zwrócić uwagę m.in. na grafikę ilustracyjną do wierszy Adama Mickiewicza.

Powojenna wędrówka dzieł

Wystawa jest pierwszą w Polsce tak szeroką prezentacją twórczości Adolfa Menzla. Jej trzon stanowią rysunki i ryciny ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie. Do Muzeum trafiły po zakończeniu II wojny światowej, kiedy w wyniku ustaleń politycznych w granicach Polski znalazły się należące wcześniej do Niemiec Dolny Śląsk, Pomorze Zachodnie i część Prus Wschodnich. Mienie instytucji z tych terenów, w tym muzeów, przejęło państwo polskie. Kolekcje uległy rozproszeniu, a do Warszawy trafiła część zbiorów przedwojennego Schlesisches Museum der bildenden Künste (Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych) we Wrocławiu, w tym pokaźna, budowana przez lata, kolekcja prac rysunkowych i graficznych Adolfa Menzla. Po blisko stu latach od tamtych wydarzeń badania proweniencyjne nad zbiorami, a także niezaprzeczalny talent i kunszt artystyczny Adolfa Menzla doprowadziły MNW do przygotowania wystawy.

Ekspozycję uzupełniają dzieła użyczone przez muzea narodowe we Wrocławiu i Poznaniu oraz Muzeum Grafiki i Rysunku i Starą Galerię Narodową w Berlinie.

Kurator wystawy: Piotr Borusowski. Współpraca: Ewa Frąckowiak.

Muzeum Narodowe w Warszawie, Al. Jerozolimskie 3