|
Amazing!
I.
Ponad 80 lat temu, w kwietniu 1926 roku, na rynku amerykańskim ukazał się pierwszy numer czasopisma „Amazing Stories” („Zdumiewające opowieści”), redagowanego przez Hugo Gernsbacka. Tę właśnie datę można uznać za początek nowoczesnej fantastyki naukowej. Tak narodził się nowy, niezwykły, przez jednych uwielbiany, przez innych pogardzany, gatunek literacki: science-fiction.
Pierwotnie Gernsback używał określenia „scientifiction”, po trzech latach zmienił jednak ten neologizm na znany nam obecnie termin. To kwestia kosmetyki, bardziej liczy się treść. W pierwszym numerze „Amazing” redaktor naczelny pisał: „Amazing Stories jest nowym rodzajem pisma literackiego. Całkowicie nowym, całkowicie odmiennym, od wszystkich innych wydawanych w tym kraju. Zatem Amazing Stories zasługuje na uwagę i zainteresowanie. (...) magazyn poświęcony scientifiction jest pionierski na tym polu w Ameryce. Przez scientifiction rozumiem typ prozy Juliusza Verne, H.G. Wellsa i E.A. Poe – ujmujący romans przepleciony faktami naukowymi, który urzeka trafnością przepowiedni”.
Tak oto dokonała się najdziwniejsza z pisarskich rewolucji, tak brzmiał bodaj najbardziej szczególny manifest ruchu literackiego, których przecież wiele było w XX wieku. Ale ten był czymś odmiennym – nie przyszedł ani z zadymionych kawiarni i kabaretów artystycznych, zaludnionych młodocianymi prowokatorami, ani z uczelnianych wyżyn czy akademickich kampusów. Nie prowokował deformacją rzeczywistości, udziwnionym stylem, bluźnierstwem, ekstrawagancją i pretensjonalnym buntem przeciw wszystkiemu.
Było zupełnie inaczej – i zapewne dlatego do dziś zjawisko science-fiction bywa traktowane pogardliwie lub podejrzliwie we wszystkich tych wymienionych kręgach „głównego nurtu”. Albowiem science-fiction objawiła się nie w sferach zgnuśniałej „awangardy”, lecz w barwnym, kolorowym, na wpoły tandetnym światku magazynów pulpowych. Nie eksperymentowała z formą, lecz zachęcała wciągającą fabułą i mniej lub bardziej naukowymi spekulacjami. I stąd do dziś wiele literackich encyklopedii wspomina o tym wielkim obszarze literackich poszukiwań jedynie okazjonalnie, często jedynie w kontekście wytworu pop-kultury.
 Od tego się zaczęło...
II.
Eksplozja science-fiction miała miejsce w latach trzydziestych, wtedy też stało się jasne, że dzieło życia Gernsbacka – uzdolnionego konstruktora, wynalazcy i wydawcy – stało się swoistą subkulturą, gettem dla zwariowanych fanów i zwariowanych pisarzy. Pojawiły się nowe tytuły: „Wonder Stories” i bodaj najbardziej wpływowy „Astounding Stories of Super-Science” (1930), którego redaktorem w roku 1937 został charyzmatyczny John W. Campbell. To był złoty wiek science-fiction: lata trzydzieste, czterdzieste i po części pięćdziesiąte. To wtedy rozbłysły takie gwiazdy tej literatury, jak Van Vogt, Heinlein, Asimov, E.E. „Doc” Smith, Pohl, Brown, Simak, Kuttner, czy Jack Williamson. Historia tego ostatniego jest szczególnie poruszająca: oto młody, uzdolniony, ale bardzo ubogi człowiek z farmerskiej rodziny, zamieszkałej na ostatnim zadupiu, styka się z „Amazing Stories”, które zdaje mu się tworem zgoła przełomowym. Czym prędzej sam zaczyna pisać i kilka pierwszych jego tekstów redakcja odrzuca. Wysyła następny – „Metal Man” – i czeka. Traci już nadzieję na jakąkolwiek, choćby negatywną odpowiedź, aż pewnego dnia roku 1928 odkrywa swój tekst wydrukowany w najnowszym numerze „Amazing”. Chyba każdy, kto kiedykolwiek pisał i próbował publikować swoje dzieła, będzie pamiętać ten piękny dzień debiutu, świadomość, że wreszcie się udało.

|
|
Amazing!
Ciąg dalszy...
III.
„Amazing Stories” nie było pierwszym czasopismem pulpowym, nie było nawet pierwszym poświęconym fantastyce. Już od roku 1923 ukazywał się sławetny magazyn „Weird Tales”, w którym publikowali Lovecraft, C.Ashton Smith i R.E.Howard, twórca postaci Conana. Jednak „Weird Tales” osadzone było w klimacie fantasy i złowieszczego horroru, gdy „Amazing” przedstawiało racjonalne, ale zarazem porywające wizje technologicznej przyszłości, zaludnionej robotami, statkami kosmicznymi, maszynami czasu i wszystkimi innymi tego typu rekwizytami. To była przestrzeń nowej wyobraźni.
 Astounding!
IV.
Warto jednak zwrócić uwagę na fakt szczególny. Otóż często datuje się początki fantastyki naukowej na początek wieku XIX („Frankenstein” Mary Shelley), bądź też na końcówkę tego stulecia i początek następnego (twórczość Vernego i Wellsa). Częstokroć też zalicza się do tego gatunku dzieła A. Huxleya, „Rok 1984” Orwella, książki Vonneguta i innych autorów „głównonurtowych”. Stawiam w tym miejscu tezę, że o ile wszyscy ci autorzy i ich wytwory literackie są – być może – powiązane z jakąś formą fantastyki, o tyle nie jest to science-fiction. A w każdym bądź razie - nie jest to TA science-fiction, ta, którą stworzył krąg skupiony wokół Gernsbacka, Campbella i H. Goulda („Galaxy”). Owszem, science-fiction złotego wieku – i późniejsza, która z niej wyewoluowała – ma korzenie u Vernego i Wellsa, zawiera wątki podobne jak u Huxleya czy Vonneguta, ale poza tym jest to także coś więcej, niźli sama literatura. To cały nowy świat – świat fandomu, groszowych czasopism, pstrokatej grafiki, prostego stylu i wiecznego poczucia, że jest się niedocenionym przez literacki światek. To getto, które stanowi od 80 lat integralną część s-f. To inny zaułek, inny korytarz. Inna specyfika.
Łezka kręci się w oku, gdy czytamy u Van Vogta o podróżach międzygalaktycznych z nadświetlną prędkością, u Asimova o sympatycznych, choć nieco sztywnych robotach-detektywach, ten sam nostalgiczny nastrój ogarnia nas podczas oglądania pożółkłych okładek „Astounding” i „Amazing”: oto dziwaczne, błyszczące statki kosmiczne, quasi-tropikalne krajobrazy obcych planet, zwariowani uczeni, kosmonautki w latexowych kombinezonach, miasta androidów, broń laserowa, mutanci genetyczni i wszystko to, co tak kochamy w tej dawnej, „złotej” science-fiction. To był jej najbardziej heroiczny okres, to było zjawisko i piękne – przez stworzenie wspólnoty fanowskiej – i być może pełne błędów: przez ośmieszenie fantastyki w kręgach „poważnych pisarzy”. Ale z drugiej strony – któż by przejmował się ich zdaniem…?
To nasze lasery i blastery, to nasze planety i kosmici, nasze podróże w czasie, nasi mutanci i szaleni naukowcy. To jest nasza fantastyka – ta, która (by posłużyć się opinią Arthura C. Clarke’a) – „już dziś odpowiada na pytania, jakie ludzkość postawi sobie dopiero jutro”...

Za udział wziął: Wielebny ATW
|
|