Stała ekspozycja kolekcji dawnych zegarów

Zamek Królewski w Warszawie — Muzeum

Od 21 października 2026 roku w Zamku Królewskim w Warszawie można zwiedzać nową stałą ekspozycję – Pokój Zegarmistrzów Królewskich. Prezentuje ona kolekcję zegarów oraz historie zegarmistrzów – mistrzów precyzji i kunsztu związanych przez stulecia z Zamkiem i królewskim dworem. Historyczne obiekty zyskały współczesną oprawę przygotowaną przez panią Katarzynę Krakowiak-Bałkę. Pokój zapowiada ekspozycję kolekcji dawnego rzemiosła artystycznego w interpretacjach współczesnych twórców.

Jednym z punktów wyjścia do tej opowieści jest zegar na Wieży Zegarowej, który działał od 1622 roku i należał do publicznych czasomierzy. W 1816 roku, po remoncie i przebudowie mechanizmu przez Franciszka Gugenmusa, jego wskazania uznano za oficjalny wzorzec czasu urzędowego w Warszawie. Według zamkowego zegara regulowano czasomierze na wieżach kościelnych i w witrynach pracowni zegarmistrzowskich. W 1845 roku rolę wzorca czasu dla miasta przejął dokładniejszy zegar ratusza na pl. Teatralnym.

Za mechanizmami stali ludzie. Nakręcanie zegara na wieży, polegające na podnoszeniu obciążników co trzy dni, oraz obsługa innych zamkowych czasomierzy wymagały stałej obecności zegarmistrza. Przez kolejne stulecia z rezydencją związani byli wybitni przedstawiciele tego fachu: Salomon Krigner, Karol Krzysztof Krüger, Daniel Schepcke, Franciszek Gugenmus i jego syn Antoni, a później członkowie rodu Lilpopów. Łączyli wiedzę techniczną, precyzję i niezwykły kunszt; tworzyli czasomierze dla władców i dworu.

Ekspozycja prezentuje zegary kaflowe, karetowe i zegarki kieszonkowe. Są wśród nich zarówno dzieła zegarmistrzów związanych z polskim dworem królewskim, jak i znakomite przykłady europejskiego zegarmistrzostwa. Pochodzą z różnych ośrodków – m.in. Warszawy, Wilna, Krakowa, Lublina, Lwowa, Gdańska, Torunia, Królewca, Wrocławia, Drezna, Paryża i Londynu, a także ze Szwajcarii – i pozwalają prześledzić, jak między warsztatami krążyły wiedza, rozwiązania techniczne i formy artystyczne.

Szczególne miejsce zajmują zegary kaflowe – jedna ze specjalności zegarmistrzów działających w XVII i XVIII wieku na ziemiach Rzeczypospolitej. Dziś zachwycają dekoracyjnością, lecz w swojej epoce były również zaawansowanymi urządzeniami. Precyzyjne i odporne na wstrząsy mogły towarzyszyć właścicielom w podróży. Zastosowane w nich rozwiązania stały się ważnym etapem rozwoju prowadzącego do zegarów karetowych, kieszonkowych, a w dalszej perspektywie także zegarków naręcznych.

Ich wyjątkowość nie kończy się na obudowie. Nie ma dwóch identycznych zegarów – każdy jest efektem pracy wielu specjalistów: zegarmistrzów, odlewników, grawerów, cyzelerów, ślusarzy i złotników. Misternie opracowywano także elementy ukryte we wnętrzu mechanizmu. Na XVII-wiecznych nakładkach i kokach, czyli elementach osłaniających serce zegara, pojawiały się delikatne wici z liśćmi, kwiatami i owocami poziomek. Ten ornament wykorzystany został we współczesnej aranżacji Pokoju.

Autorką aranżacji jest pani Katarzyna Krakowiak-Bałka, a kustoszem kolekcji – pan Konrad Nawrocki. Inspiracją dla artystki stał się ornament poziomkowy obecny w dekoracji XVII-wiecznych mechanizmów zegarowych. Motyw gałązek został zwielokrotniony aż pięćset razy. Gablota z kolekcją zegarów i zawieszona nad nią instalacja układają się w formę klepsydry, jednego z najstarszych urządzeń służących do odmierzania czasu, natomiast sześciobok powtarza kształt większości prezentowanych zegarów kaflowych. Aranżację dopełnia warstwa dźwiękowa złożona z dwunastu krótkich utworów opracowanych na podstawie nagrań zegarów prezentowanych na ekspozycji. Także elementy plastyczne aranżacji są efektem pracy rzemieślników – miękkie tkaniny otaczające wnętrze plisowano w niewielkim francuskim warsztacie, a metalowe części zostały ręcznie wypolerowane.

Zegary są własnością Zamku Królewskiego w Warszawie, Fundacji Zbiorów im. Ciechanowieckich i Fundacji Teresy Sahakian.