„Dolny Śląsk pnie się w górę. Rzemiosło i przemysł wzdłuż Śląskiej Kolei Górskiej”

Odkrywamy kolejny fragment historii społecznej Królestwa Prus. Wystawa czasowa w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu, przygotowana we współpracy z Muzeum Śląskim w Görlitz, opowiada historię rozwoju rzemiosła, przemysłu i turystyki, który nastąpił wraz z pojawieniem się w II połowie XIX w. Śląskiej Kolei Górskiej. Oprócz widoków i map dawnego Dolnego Śląska zwiedzający zobaczą modele lokomotyw i powozów, a także m.in. porcelanę z Wałbrzycha, blaudruki z Gryfowa Śląskiego, koronki z Jeleniej Góry czy chusteczki do nosa z Lubania – przedmioty i artykuły produkowane w miejscowościach, przez które kolej wiodła.

Do końca lat 60. XIX w. rozwój południowego Dolnego Śląska hamowało pagórkowato-górzyste ukształtowanie terenu, utrudniające komunikację oraz transport towarów. Dopiero uruchomiona w 1867 r. Śląska Kolej Górska, która połączyła Görlitz, Węgliniec, Lubań, Jelenią Górę i Wałbrzych, włączyła tę część Śląska w europejską sieć kolejową, umożliwiając jej rozwój technologiczny, przemysłowy i urbanizacyjny. Na wystawie, przygotowanej w językach polskim i niemieckim, pokazane są charakterystyczne wyroby z miejscowości położonych na szlaku kolei.

Na przykład Lubań w ciągu kilku dziesięcioleci stał się jednym z największych ośrodków produkcji chusteczek do nosa w tej części Europy. Na początku XX w. lubańskie fabryki zaspokajały aż 90% popytu na ten towar w Niemczech. Próbniki materiałów, wzorniki chusteczek czy reklamy tych produktów są prezentowane na wystawie.

Z kolei w Olszynie funkcjonował zakład przemysłowy Roberta Ruscheweyha, który w 1878 r. uzyskał pierwszy na świecie patent na rozkładany stół. Najdłuższy mebel mógł pomieścić nawet 50 osób, rozkładając się do długości 13 metrów. Widzowie mają okazję zobaczyć mniejszą wersję tego wynalazku, a także dokumenty patentowe czy archiwalne znaki fabryczne.

Na wystawie przedstawiony jest również blaudruk, czyli druk batikowy. Ta tradycyjna technika farbowania tkanin nie jest możliwa do zastosowania na skalę przemysłową, choć takie próby zostały podjęte w latach 80. XIX w. w Gryfowie Śląskim w fabryce Schlesische Blaudruckerei AG. Przykłady tkanin zdobionych blaudrukiem, zabytkowe klocki drukarskie, a nawet fotografie z procesu produkcyjnego przybliżają ten temat na expozycji.

Natomiast w okolicach Jeleniej Góry już w połowie XIX w. z inicjatywy Jana Jakuba Wechselmanna powstały warsztaty koronkarskie. Jakość dolnośląskich koronek, wytwarzanych w regionie do lat 30. XX w., porównywana była do posiadających o wiele dłuższą tradycję koronek bruxelskich. Na wystawie nie zabraknie więc koronek igłowych, klockowych, mieszanych czy tiulowych z całym bogactwem ściegów.

Dzięki pojawieniu się połączenia kolejowego powstały w Wałbrzychu, odpowiednio w 1831 i 1845 r., zakłady Karola Franciszka Kristera i Karola Tielscha, będące przez dziesięciolecia największymi fabrykami porcelany w Niemczech. Zwiedzający wystawę mogą zobaczyć różnorodne przykłady form i zdobień wyrobów porcelanowych, a także historyczne fotografie czy arkusze drukarskie z kalkomanią do ozdabiania naczyń.

Na ekspozycji poruszono także wątek turystyki górskiej, która za sprawą kolei rozkwitła w Karkonoszach. Powstały wówczas liczne szlaki, schroniska, hotele i restauracje. W Jeleniej Górze zawiązało się w 1880 r. Towarzystwo Karkonoskie. Narodził się przemysł pamiątkarski, zwyczaj wysyłania pocztówek z podróży, a Liczyrzepa – bohater licznych legend – stał się symbolem Karkonoszy. W związku z tym na wystawie pokazane zostaną m.in. pamiątki z gór, mapy turystyczne, narciarskie i samochodowe, prospekty uzdrowisk, a nawet sanki i laski turystyczne.

Wystawie towarzyszy bogato ilustrowana dwujęzyczna publikacja autorstwa Alexandra Szalapskiego wydana przez Muzeum Śląskie w Görlitz.

Pan dr hab. Piotr Oszczanowski, dyrektor Muzeum Narodowego we Wrocławiu:

Wielką radością napawa mnie fakt, że wspólnie z Muzeum Śląskim w Görlitz dane nam było przygotować i zaprezentować we Wrocławiu odsłonę tej niezmiernie ważnej i ciekawej wystawy. Wszak jej tematyka jest rodzajem pomostu, który nas łączy, który na swój sposób unifikuje, prezentując tożsamość naszego regionu i jego historii. Kiedyś to właśnie kolej była wyznacznikiem tej dosłownej i przenośnej komunikacji oraz łączności. Jej szlak czynił region bogatszym, otwartym na „świat”. To dzięki niej bogacili się żyjący i pracujący tutaj ludzie. Fenomenem pozostaje to, że tak wiele miasteczek dolnośląskich zdobyło swoiste specjalizacje, a tutejsi mieszkańcy niezwykłe umiejętności oraz wyjątkową sprawność rzemieślniczą. To oni sprawiali, że ich miasta stawały się, za sprawą ich wytwórczości, słynne daleko poza granicami regionu. Ta historia dolnośląskiego rzemiosła, przemysłu oraz turystyki, których rozwój był pochodną uruchomienia Śląskiej Kolei Górskiej, jest doprawdy fascynująca. Warta poznania!

W konferencji prasowej, która 16 maja 2025 roku poprzedziła otwarcie wystawy w dawnym pałacu biskupów wrocławskich, udział wzięli: pan dr hab. Piotr Oszczanowski, pani Marta Derejczyk, kierownik Muzeum Etnograficznego we Wrocławiu, oraz koordynatorki wystawy, panie Joanna Kurbiel i Emilia Jeziorowska.

Zapraszamy do zapoznania się z nagraniem: