Jesteś tutaj: Ogłoszenia i aktualności » Konferencje i prelekcje » Warszawa: Bestiariusz

Bestiariusz to opowieść o odwiecznym współistnieniu zwierząt i ludzi, parada fantazyjnych stworów z mitów, legend i baśni, granica światów, gdzie ożywają okazy z gabinetów osobliwości i katalogów dawnych uczonych. To także panteon „bogów” o zwierzęcych rysach, postacie ze współczesnych bajek dla dzieci i ukochane, kanapowe pupile. Bestiariusz jest w końcu kolejną interpretacją świata zwierząt, współczesnym katalogiem wzajemnych relacji i próbą oddania głosu istotom nieludzkim w muzeum – miejscu związanym z kulturą i działalnością człowieka.
Dzieje człowieka toczą się wśród zwierząt. Istoty te przenikają niemal każdy porządek ludzkiego doświadczenia – od religii i mitów, przez sztukę, naukę, aż po gospodarkę i codzienność. Bestiariusz pokazuje wielowymiarowość tych relacji, portretuje ludzki gatunek w odniesieniu do zwierząt. Wśród ponad sześciuset eksponatów z różnych epok i kontynentów znajdują się dzieła człowieka oraz samej natury. O zwierzętach opowiadają obrazy, rzeźby, grafiki i rysunki, przykłady złotnictwa, meblarstwa, ceramiki, tkanin, instalacji artystycznych oraz fotografie. Zaprezentowano również m.in. wyroby ze skór, szylkretu, piór, kości, pergaminu i kurdybanu oraz zwierzęce preparaty, naturalne skamieniałości i muszle.
Na Bestiariusz prowadzi rząd klatek, w których na piedestałach umieszczono wizerunki zwierząt. Na zwiedzających spoglądają m.in. pluszowy miś Jacka Kryszkowskiego, Ofelia leżący duetu Marka Kijewskiego i Małgorzaty Malinowskiej oraz Koziołek Matołek w interpretacji Pawła Althamera. To przewrotne nawiązanie do posągów wybitnych postaci – viri illustres z czasów rzymskich – które umieszczano w publicznych miejscach. Ludzie upamiętniali w ten sposób bohaterów: wodzów, polityków, filozofów i odkrywców. W Muzeum zwierzęta przejmują postumenty i pytają, kto ma prawo do symbolicznego wyniesienia. Klatki z kolei prowokują do refleksji nad współczesną kondycją międzygatunkowych relacji.
Biblijne tematy (stworzenie świata, Eden oraz Arka Noego) stanowiły w sztuce europejskiej znakomity pretekst do ukazania katalogu wszystkich znanych zwierząt. Artyści dawnych wieków przedstawiali różnorodność fauny i flory, łącząc obserwację natury z wyobraźnią i erudycją, wynikającą ze znajomości rysunków, rycin i atlasów. Na wystawie wśród rajskich wyobrażeń paradują zwierzęta. To rzeźby i obiekty rzemiosła artystycznego z różnych kultur i czasów: od miśnieńskiej porcelany, rzeźb Augusta Zamoyskiego, japońskich figurek okimono po przykłady polskiego wzornictwa z Instytutu Wzornictwa Przemysłowego.

Na Bestiariuszu roi się od zwierzęcych bohaterów mitów, legend i baśni. Uczłowieczeni, przyjmują ludzkie cechy, postawy i emocje. Szczególny głos oddano smokom: zarówno tym europejskim, tradycyjnie utożsamianym ze złem, jak i wschodnioazjatyckim, postrzeganym jako istoty opiekuńcze. Pojawiają się również hybrydy: fauny, pegazy, chimery, gorgony i syreny. Wystawa przypomina postać legendarnego bajkotwórcy Ezopa i słynne Przemiany rzymskiego poety Owidiusza, by przejść do krytyki społecznej w rysunkach francuskiego satyryka Grandville’a i obrazu Jana Lebensteina odwołującego się do dystopii Orwella.
Tytuł wystawy nawiązuje do średniowiecznych bestiariuszy. Katalogi te zawierały opisy zwierząt rzeczywistych i fantastycznych, jak smoki, jednorożce, bazyliszki. Towarzyszyły im pouczenia moralne i religijne, ponieważ każdą istotę i jej zachowanie odnoszono do zasad wiary chrześcijańskiej. Na ekspozycji zaprezentowano znakomity rękopis Liber de natura rerum Tomasza z Cantimpré z bajecznymi iluminacjami. Księga z XIV wieku zawiera opisy zwierząt, roślin, kamieni i minerałów, ciała człowieka oraz zjawisk przyrody i kosmosu. Stanowi średniowieczną encyklopedyczną próbę uporządkowania całej wiedzy o świecie. W otoczeniu manuskryptu znajdują się też inne przedstawienia zwierząt, których zachowania interpretowano w duchu wiary chrześcijańskiej, m.in. lwa, pelikana, sowy, jeża i jednorożca.
Część wystawy nawiązuje do nowożytnych, powstających w Europie XVI i XVII wieku, gabinetów osobliwości (kunstkamer). Były to miejsca, w których pasja kolekcjonowania połączyła się z próbą systematycznego opisu przyrody i naukowego zrozumienia świata. Eksponatami były zwierzęta i ich szczątki: muszle i kości, a także preparaty i niezwykłe istoty, jak np. dwugłowe zwierzęta, rogi jednorożców czy bezoary. Obok okazów przyrodniczych pokazywano w nich również dzieła ludzkiej sztuki i rzemiosła, wykonane z materiałów pochodzenia zwierzęcego: zdobione muszle nautilusa, strusie jaja, rzeźbione rogi i części koralowca. Z takich gabinetów osobliwości łączących dzieła sztuki i natury wyrastają współczesne muzea.

Opowieść o gabinecie osobliwości przeradza się w historię nowożytnej nauki i kształtowania się systematyki przyrodniczej. Ilustracje zoologiczne, atlasy i ryciny stały się wizualnym językiem nauki. Na wystawie znajdują się ilustracje i preparaty zwierzęce, katalogi motyli i chrząszczy, a także dzieła sztuki powstałe w odniesieniu do profesjonalnej, przyrodniczej dokumentacji. Preparaty są świadectwem dawnych i współczesnych praktyk badawczych, w których zwierzęta stały się obiektem gruntownej analizy, konserwacji i klasyfikacji.
Zwierzęta są obecne w życiu człowieka także jako pożywienie, odzież i narzędzia. Na wystawie zaprezentowano obrazy polowań i trofea myśliwskie, widoki spiżarni, kuchni, targów i rzeźni. Eksponaty odzwierzęce konfrontują widzów z namacalną obecnością zwierząt, traktowanych jako materiały do produkcji dzieł sztuki, mebli czy modowych akcesoriów. W gablocie przypominającej sklepową witrynę znajdują się wyroby z piór, kości i rogów, żółwich pancerzy, jedwabne tkaniny barwione wydzielinami ślimaków i pluskwiaków, luksusowa galanteria znanych marek ze skór krokodyli, jaszczurek, węży oraz sierści gronostajów, koni, a nawet małp. Do takiej formy obecności zwierząt w życiu człowieka nawiązują również m.in. prace Jana Baszaka i Idy Karkoszki.
Wystawa podkreśla ambiwalencję w sposobie, w jaki ludzie odnoszą się do zwierząt, rozpiętej między czułością a instrumentalizacją, bliskością a przemocą. Człowiek otacza zwierzęta opieką i uczłowiecza je, nadaje im imiona i indywidualność. Zwierzęta stają się domowymi pupilami, towarzyszami życia i parkowych spacerów, bohaterami kultury dziecięcej, bajek i zabawek. Z drugiej strony zostają zredukowane do funkcji materiału lub narzędzi: w pracy, eksperymentach medycznych, rozrywce i przemyśle. Na wystawie zaprezentowano eksponaty ilustrujące obydwa te bieguny.
Wystawę zamyka namysł nad kluczowymi wyzwaniami współczesnej epoki, takimi jak wymieranie gatunków, kryzys klimatyczny oraz dynamiczne przemiany w sposobach myślenia o statusie zwierząt.
Wystawie towarzyszy program wydarzeń: poza warsztatami, spotkaniami i wykładami będzie można m.in. zwiedzić Muzeum i wystawę w świecie Minecraft, wziąć udział w grze terenowej LARP i odnaleźć nas na Warszawskich Targach Fantastyki. Audioprzewodnik po wystawie zawezwie z kolei na wspólne łowy potworów. O Bestiariuszu opowiada również katalog.
Koncepcja wystawy: Grażyna Bastek (MNW). Kuratorzy wystawy: Grażyna Bastek (MNW), Przemysław Deles (MNW), Łukasz Kozak (kurator zewnętrzny). Partnerem wystawy jest Muzeum i Instytut Zoologii Polskiej Akademii Nauk. Ekspozycja powstała we współpracy z firmą AkzoNobel.
20 listopada 2026 – 14 marca 2027 roku
Muzeum Narodowe w Warszawie, Al. Jerozolimskie 3