Ikonosfera Wyspiańskiego. Noc listopadowa w Łazienkach Królewskich

Muzeum Łazienki Królewskie

Muzeum Łazienki Królewskie zaprasza na wystawę Ikonosfera Wyspiańskiego. Noc listopadowa w Łazienkach Królewskich poświęconą sztuce słynnego artysty. Ekspozycja przybliża inspiracje estetyczne i literackie Stanisława Wyspiańskiego oraz dzieje sceniczne jego dramatu. Zaprezentowane zostaną m.in. kostiumy sceniczne, rekwizyty i fragmenty dekoracji, a także fotografie i plakaty teatralne. Wystawa powstała z okazji 120. rocznicy wydania Nocy listopadowej. Rozpocznie się 29 listopada 2024 i potrwa do 2 marca 2025 roku.

Stanisław Wyspiański napisał Noc listopadową po wizycie w Łazienkach Królewskich na przełomie stycznia i lutego 1898 r. To właśnie zabytkowe ogrody i klasycystyczna architektura królewskiej rezydencji oraz jej historia wpłynęły na kształt dzieła. Pisarz podjął w nim temat powstania, które wybuchło w nocy z 29 na 30 listopada 1830 r. w Szkole Podchorążych. Stąd też akcja dramatu w przeważającej części rozgrywa się na terenie Łazienek. Wydarzenia historyczne przeplatają się z mitologią antyczną. Bohaterami są zarówno postaci historyczne, jak i ożywające posągi bóstw olimpijskich oraz istot z ich otoczenia, np. satyrów czy eumenid. Mamy wielkie szczęście, że Stanisław Wyspiański odwiedził w 1898 r. Łazienki Królewskie. Dzięki temu blaski światła Nocy listopadowej będą nam towarzyszyć do 2 marca 2025 r. Zapraszamy na wielowątkową wystawę. Dzięki wizjom Wyspiańskiego przeplatają się tu światy teatru, mitologii i twórczości. Całości dopełniają inspirujące warsztaty, wykłady, dyskusje i działania performatywne – mówi pani dr Marianna Otmianowska, dyrektorka Muzeum Łazienki Królewskie.

Co zobaczymy na wystawie?

Zwiedzając wystawę, goście zagłębią się w świat XIX-wiecznych Łazienek Królewskich, a także wyobraźni poetyckiej, plastycznej oraz teatralnej Stanisława Wyspiańskiego. Poznają też związki Łazienek z Nocą listopadową oraz dzieje sceniczne dramatu. Kuratorki wystawy, pani dr hab. Jagoda Hernik-Spalińska oraz pani dr Joanna Szumańska, znakomicie przedstawiły inspiracje, którymi w pracy kierował się tak wszechstronny artysta, jakim był Wyspiański – dramaturg, malarz, grafik, architekt. Prof. Jagoda Hernik-Spalińska: Wystawa łączy trzy szczególne fenomeny: wybitną, hipnotyzującą wręcz, poezję dramatyczną Wyspiańskiego, zryw niepodległościowy, który położył podwaliny pod paradygmat idei suwerenności, i wreszcie ogród klasycystyczny, którego wystrój i zabudowa przypominają o śródziemnomorskiej podstawie polskiej kultury. Te elementy – pokazane w perspektywie wizualności – tworzą wspólnie dynamiczny splot obrazów, znaków, artefaktów i barw, niczym kalejdoskop zbudowany z rozbitych luster odbijających ikonosferę polskiej tożsamości.

Zapoznamy się z estetycznymi inspiracjami pisarza. Wśród nich były m.in. łazienkowskie dzieła sztuki, jak rzeźby Pallas Ateny i Aresa z Pałacu na Wyspie, Iliada Homera, dramaty muzyczne Ryszarda Wagnera czy grafika Wyspa umarłych Maxa Klingera. Zarówno dzieło Klingera, jak i obraz Jacka Malczewskiego, który na wystawie znajdzie się w styczniu 2025 r., to nawiązania do pracy Arnolda Böcklina pod tym samym tytułem, które Wyspiański zobaczył w Bazylei. Jak wyjaśnia dr Joanna Szumańska: Wystawa Ikonosfera Wyspiańskiego. Noc listopadowa w Łazienkach Królewskich jest wizualną opowieścią o słynnym dramacie wydanym w 1904 r. i jego dziejach scenicznych. Ukazuje niezwykle sugestywną wizję Łazienek jako „teatru ogromnego”, w którym Wyspiański połączył antyczną historię mitologiczną z historią klęski powstania listopadowego. Bogowie z greckiego Olimpu w wizji dramatopisarza zmartwychwstają, są krwawi, zmysłowi i jak ludzie ponoszą porażki, a łazienkowski Amfiteatr zamiast wyspy szczęśliwej zaczyna coraz bardziej przypominać Wyspę umarłych Arnolda Böcklina.

Dla Stanisława Wyspiańskiego inspiracją do stworzenia postaci Ateny, oprócz łazienkowskiej rzeźby, był prawdopodobnie także jej wizerunek autorstwa Gustawa Klimta z plakatu na pierwszą wystawę Secesji Wiedeńskiej. Właśnie ten plakat z 1898 roku, z kolekcji Muzeum Wiednia, zostanie zaprezentowany w Muzeum Łazienki Królewskie.

Ważną częścią ekspozycji będą sceniczne dzieje Nocy listopadowej z lat 1908‒2022. Będzie to opowieść o pomysłach na wystawienie tej sztuki oraz jej najważniejszych inscenizacjach. Zaprezentowane zostaną rysunki Stanisława Wyspiańskiego oraz makiety teatralne (m.in. jego autorstwa). Zobaczymy fotografie, plakaty i afisze teatralne, kostiumy, rekwizyty i fragmenty dekoracji, a także dokumenty pracy nad inscenizacjami, czyli szkice reżyserów i projekty scenografów. Większość tych obiektów pochodzi z teatralnych magazynów, na co dzień niedostępnych dla widzów.

Na wystawie zostaną przypomniane teatralne realizacje Nocy listopadowej na najważniejszych polskich scenach, począwszy od prapremiery przygotowanej 28 listopada 1908 r., tj. rok po śmierci Stanisława Wyspiańskiego, jednak zgodnie z jego wskazówkami, w reżyserii Ludwika Solskiego w Teatrze Miejskim w Krakowie. Kuratorki wystawy przywołały na niej również inscenizacje trzech reżyserów powojennych: Kazimierza Dejmka, Andrzeja Wajdy (zaprezentowana w 1974 r. w Starym Teatrze w Krakowie z kostiumami Krystyny Zachwatowicz, w 1978 r. zarejestrowana w Łazienkach Królewskich i na ulicach Warszawy dla Telewizji Polskiej) oraz Jerzego Grzegorzewskiego. Zobaczymy, jak były pokazywane Łazienki Królewskie w poszczególnych spektaklach, jakim podlegały metamorfozom i jakie znaczenie symboliczne nadawali im reżyserzy teatralni. Usłyszymy ponadto fragmenty ścieżek muzycznych z wybranych inscenizacji Nocy listopadowej.

W ramach wystawy Muzeum otworzy również strefę twórczą w Starej Kordegardzie o nazwie Co tu grają? Teatralny świat Stanisława Wyspiańskiego (dla rodzin z dziećmi). Ekspozycji towarzyszyć będzie program wydarzeń, obejmujący m.in. lekcje muzealne, warsztaty artystyczne i przyrodnicze, seminaria, spacery i wykłady – z dziedziny sztuki, teatru oraz historii.

Wystawę uzupełnią audioprzewodniki w językach polskim i angielskim oraz polskim języku migowym, przedmioty do poznawania przez dotyk, w tym kopia kostiumu Nike, a także próbniki tkanin i materiałów wykorzystywanych w teatrach.

Finisaż wystawy

Wystawa dostępna jest do 2 marca. W tym dniu zostaną wydłużone godziny zwiedzania (10.00‒18.30).

Oprowadzania po wystawie

Audioprzewodnik

Audiodeskrypcje

Warsztaty i przestrzenie twórcze

W ramach wydarzeń towarzyszących wystawie zapraszamy do przestrzeni twórczej Co tu grają?, inspirowanej teatralnym światem Wyspiańskiego. Zapraszamy dzieci i dorosłych do zabawy i nauki.

Teatralna strefa malucha – 21 lutego, Stara Kordegarda, animacje teatralne dla najmłodszych.

Otwarta pracownia: Wyspiański w Łazienkach – 1 i 2 marca, Stara Kordegarda, warsztaty aktorskie i plastyczne.

Spotkania i wydarzenia artystyczne

Spotkanie z ludźmi teatru: rozmowy z dramaturgiem, aktorem, reżyserem i muzykiem teatralnym – 22 lutego, godz. 16.00

Spacer Śladami „Nocy listopadowej” – 23 lutego, godz. 14.00‒15.30

Czytanie performatywne fragmentów Wesela Stanisława Wyspiańskiego przez artystów związanych z Teatrem Malabar Hotel – 28 lutego, godz. 19.00

Seminarium Czy „Noc listopadowa” jest tragedią? – 1 marca, godz. 15.00

Czytanie performatywne scenariusza spektaklu La Bohème Jerzego Grzegorzewskiego – 1 marca, godz. 20.00

Nowoczesna interpretacja Nocy listopadowej łącząca muzykę alternatywną, elektronikę i wielogłosowe polifonie: Maria Ka × Chór w Ruchu – 2 marca, godz. 15.00 i 17.00.

***

Obraz i słowo, czyli plakaty do dramatów Stanisława Wyspiańskiego

15 stycznia 2025 r., godz. 17.00

Pałac na Wyspie, Sala Balowa, wstęp: 10 zł

Prowadzenie: pani Bożena Pysiewicz

Teatralne, poetyckie wizje autora Nocy listopadowej to wyzwanie zarówno dla reżyserów, jak i grafików. Poznamy historię plakatów do utworów Stanisława Wyspiańskiego, których twórcami byli znani artyści.

W 1899 r. Stanisław Wyspiański przygotował jedyny w swoim dorobku plakat dla Teatru Miejskiego w Krakowie. Afisz zapowiadał odczyt Stanisława Przybyszewskiego Mistyka a Maeterlinck, poprzedzający premierę dramatu Wnętrze Maurycego Maeterlincka. Projekt ten ‒ uznany wówczas za prekursorski ‒ w symboliczny sposób rozpoczął historię artystycznego plakatu teatralnego w Polsce.

Afisze towarzyszące inscenizacjom Nocy listopadowej, Warszawianki, Wyzwolenia czy Wesela to plastyczna interpretacja utworów i ich scenicznej lub filmowej realizacji. Ich autorami byli m.in. Henryk Tomaszewski, Jan Lenica, Piotr Potworowski, Jan Młodożeniec i Andrzej Pągowski, którzy przygotowali artystyczne przekłady słów Stanisława Wyspiańskiego na symbole, personifikacje, obrazy i znaki.

Bożena Pysiewicz ‒ historyk sztuki, kustosz, kuratorka Muzeum Plakatu w Wilanowie (oddziału Muzeum Narodowego w Warszawie). Autorka nagradzanych muzealnych projektów edukacyjnych oraz publikacji z zakresu muzealnictwa i edukacji muzealnej. Prowadzi cykle szkoleniowe i wykłady dla nauczycieli, muzealników oraz pracowników sektora kultury. Zainteresowania badawcze: historia plakatu polskiego i jego twórców, plakat jako przekład intersemiotyczny, relacje między utworami literackimi a ich teatralnymi lub filmowymi adaptacjami w kontekście plakatu.

Stanisław Wyspiański. Inspiracje i konteksty

29 stycznia 2025 r., godz. 17.00

Pałac na Wyspie, Sala Balowa, wstęp: 1 zł

Prowadzenie: pan Przemysław Głowacki

Autor Nocy listopadowej miał niepowtarzalny styl, a literaturę, malarstwo, teatr i rzemiosło artystyczne połączył w spójną całość. Na wykładzie zastanowimy się, jak dalece jego twórczość mieści się w dominujących nurtach sztuki końca XIX w. Porozmawiamy też o tym, jakie wzorce były dla niego ważne w okresie studenckim, jak duże piętno na jego dokonaniach odcisnął pobyt w Paryżu, a także których artystów prace mogły być dla niego interesujące. Poszukamy analogii u innych twórców europejskich, a nawet inspiracji płynących spoza Starego Kontynentu.

Przemysław Głowacki ‒ historyk sztuki, wykładowca akademicki oraz edukator muzealny. Od wielu lat zajmuje się popularyzacją wiedzy o sztuce. Prowadzi zajęcia na Akademii Sztuk Pięknych oraz współpracuje z wieloma instytucjami kultury, m.in. z Zamkiem Królewskim w Warszawie, gdzie ma autorski cykl wykładów z historii sztuki. Wiele lat pracował w Muzeum Narodowym w Warszawie jako zastępca kierownika Działu Edukacji. Jest członkiem Międzynarodowego Komitetu Muzeów (ICOM). W 2007 r. otrzymał odznakę „Zasłużony dla kultury polskiej”. Prowadzi stronę o sztuce, muzeach i wystawach.

Point des rêveries — złowieszczy anachronizm

5 lutego 2025 r., godz. 17.00

Pałac na Wyspie, Sala Balowa, wstęp: 1 zł

Prowadzenie: pan Radosław Okulicz-Kozaryn

W Nocy listopadowej padają słowa Point des rêveries (precz z marzeniami). Dlaczego Stanisław Wyspiański kazał zabrzmieć tej frazie w chwili wybuchu powstania przeciwko Rosji ‒ w dniu ożywiającym marzenia?

Scenę rozgrywającą się w Teatrze Rozmaitości Stanisław Wyspiański nakreślił już w grudniu 1901 r. Autor Nocy listopadowej interesował się tym, co wydarzyło się w Warszawie wieczorem 29 listopada 1830 r., ale nie po to, by odtworzyć w swoim dramacie realia, lecz by wydobyć ich sens, znaleźć ich głębszy związek z historią, której bieg wówczas gwałtownie przyspieszył. W usta aktorów włożył słowa, które w rzeczywistości wypowiedział cesarz Aleksander II ćwierć wieku później. W Nocy listopadowej Wyspiański uczynił z nich refren piosenki.

Radosław Okulicz-Kozaryn ‒ pracownik Zakładu Literatury Pozytywizmu i Młodej Polski Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Adama Mickiewicza i współpracownik Zakładu Bałtologii, w latach 1995‒1997 wykładowca w Katedrze Filologii Polskiej Uniwersytetu Wileńskiego, profesor. Autor, współredaktor i wydawca książek, scenarzysta cyklów filmowych. W latach 2012‒2017 kierował międzyuczelnianymi badaniami „Poezja na marginesie cywilizacji. Degradacja i odrodzenie twórczości poetyckiej w latach 1864‒1894”; redaktor serii Poezja i Proza Poznańskich Polonistów.

„Teatr mój widzę ogromny”. Łazienki w „Nocy listopadowej” Wyspiańskiego

19 lutego 2025 r., godz. 17.00

Pałac na Wyspie, Sala Balowa, wstęp: 1 zł

Prowadzenie: pani Maria Jolanta Olszewska

Łazienki Królewskie odgrywają szczególną rolę w słynnym dramacie Stanisława Wyspiańskiego. Podczas wykładu dowiemy się, dlaczego stały się dla niego przedsionkiem Hadesu.

Tadeusz Sinko w Antyku Wyspiańskiego stwierdził, że Noc listopadowa jest dramatem pełnym sprzeczności i mroku. Jako dramat homerycki jest ona świetna, jako dramat polski ‒ ciemna. Wyspiański jako artysta totalny w swojej dramaturgii w nowatorski sposób wspomagał się środkami pozaliterackimi: malarskimi, muzycznymi i teatralnymi. Noc listopadowa wpisuje się w koncepcję teatru ogromnego, ze swej istoty misteryjno-tragediowego. Chętnie jest zestawiana z Dziadami Adama Mickiewicza. Kluczem do zrozumienia Nocy listopadowej jest znajomość historii powstania listopadowego z 1830 r. oraz mitologii greckiej, a zwłaszcza mitu o Demeter i jej córce Korze. Jest to sztuka o wielkich wydarzeniach historycznych, przeznaczeniu narodu polskiego oraz Warszawie. Szczególną rolę odgrywa w tym dramacie przestrzeń Łazienek Królewskich, w których dzieje się kilka ważnych scen. Łazienki stają się przestrzenią infernalną, wrotami do Hadesu. Noc listopadowa jest nazywana dramatem miejsca. Dla zrozumienia wymowy tej sztuki potrzebne jest uświadomienie sobie symbolicznej roli występujących w niej postaci, zjawisk i miejsc historycznych oraz pory roku (listopad ‒ owa niebezpieczna dla Polaków pora).

Maria Jolanta Olszewska ‒ historyk i literaturoznawca w Instytucie Literatury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego, profesor, członek Pracowni Historii Dramatu 1864‒1939 przy ILP, członek Towarzystwa Naukowego Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Stowarzyszenia im. Stefana Żeromskiego, Stowarzyszenia Przyjaciół Twórczości Jana Kasprowicza, Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza (oddział warszawski). Jej głównymi zainteresowaniami naukowo-badawczymi są: historia literatury XIX i XX w., genologia, szczególnie pogranicze literatury i gatunków użytkowych, historia świadomości polityczno-społecznej społeczeństwa polskiego i jej odzwierciedlenie w literaturze drugiej połowy XIX w., dzieje dramatu i teatru w drugiej połowie XIX i pierwszej połowie XX w. Interesuje ją analiza wybranych, często zapomnianych dziś utworów literatury polskiej XIX i XX w. Jest autorką m.in. publikacji Tragedia chłopska. Od W.L. Anczyca do K.H. Rostworowskiego. Tematyka ‒ kompozycja ‒ idee, Człowiek w świecie Wielkiej Wojny. Literatura polska z lat 1914‒1919 wobec I wojny światowej. Wybrane zagadnienia, Drogi nadziei, Stefan Żeromski. Spotkania, Spór o przyszłość literatury polskiej, czyli polemiki ze Stefanem Żeromskim po jego odczycie „Literatura a życie polskie”, Wojna polsko-bolszewicka w literaturze polskiej, a także licznych artykułów w tomach zbiorowych i czasopismach naukowych, takich jak „Przegląd Humanistyczny”, „Wiek XIX”, „Litteraria Copernicana” czy „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis”; współredaktorka kilku wydań zbiorowych i edycji dramatów zebranych Kazimierza Przerwy-Tetmajera.

***

Instytucje, które użyczyły eksponaty prezentowane na wystawie: Muzeum Wiednia, Akademia Sztuk Pięknych w Katowicach, Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, Muzeum Narodowe w Krakowie, Muzeum Narodowe w Szczecinie, Muzeum Narodowe w Warszawie, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Teatr Wielki – Opera Narodowa, Teatr Narodowy w Warszawie, Biblioteka Główna Politechniki Warszawskiej, Biblioteka Narodowa, Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha – Archiwum Andrzeja Wajdy, Muzeum Krakowa, Narodowy Stary Teatr im. Heleny Modrzejewskiej w Krakowie / Muzeum, Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie, Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego w Warszawie, Teatr Klasyki Polskiej.

Kuratorki wystawy: dr hab. Jagoda Hernik-Spalińska, dr Joanna Szumańska

Ekspozycja została dofinansowana przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Podchorążówka, Pałac na Wyspie, ul. Agrykola 1, Warszawa

Ferie z Ikonosferą Wyspiańskiego