Śmiejąc się jednym, płacząc drugim okiem

Międzynarodowe Centrum Kultury

Sztuka Rumunii — między śmiechem a łzami

Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie (Rynek Główny 25) zaprasza na wystawę prezentującą dzieła z kolekcji Owidiusza Șandora, która jest jednym z najciekawszych prywatnych zbiorów sztuki w Europie Środkowej. Ekspozycja wpisuje się w Sezon Kulturalny Polska–Rumunia 2024–2025 i ukazuje sztukę rumuńską ostatniego stulecia jako zwierciadło ludzkich losów – od awangardy po współczesność. To opowieść o twórczej wolności i ograniczeniach, o absurdzie i grotesce, o triumfach i traumach XX wieku, które wciąż rezonują we współczesnej sztuce.

Wystawa Śmiejąc się jednym, płacząc drugim okiem. Sztuka Rumunii z kolekcji Ovidiu Șandora ukazuje ewolucję artystycznych trendów i oddaje skomplikowaną historię czasów, w których przyszło tworzyć ich twórcom. Prezentowane prace przenoszą widza w świat kontrastów – od beztroskich eksperymentów formalnych po twórczość naznaczoną doświadczeniem politycznej opresji.

Założona przez pana Owidiusza Șandora w 2015 roku Fundacja Spotkania Sztuki (Fundația Art Encounters) w Timișoarze (Temeszwarze) to jedna z bardziej liczących się instytucji wspierających scenę artystyczną. Kolekcja, którą zgromadził szanowany kolekcjoner i mecenas sztuki, jest zbiorem wybitnych dzieł oraz zapisem historii Rumunii i losów jej artystów. To dzięki niej możemy dziś spojrzeć na sztukę Rumunii jak na uniwersalną opowieść o ludzkiej kondycji, pełną emocji, kontrastów i nieoczywistych interpretacji. – Za aktem kolekcjonowania zawsze kryje się pragnienie zbadania swojej tożsamości, odkrycia na nowo historii własnego kontekstu jako osoby, społeczności lub cywilizacji – nieustanne poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, skąd pochodzimy i dokąd zmierzamy. Osobista kolekcja sztuki może być wewnętrzną mapą tego, czego nie można nazwać, ale co można poczuć, o czym można pomyśleć i czego doświadczyć — mapą, która zmienia swój kształt i granice za każdym razem, gdy wchodzi w kontakt ze światem zewnętrznym – wyjaśnia pan Owidiusz Șandor.

Pomysł na zaprezentowanie kolekcji w Międzynarodowym Centrum Kultury zrodził się podczas inauguracji Europejskiej Stolicy Kultury Timișoara 2023. – Ambicją polskich kuratorów tej prezentacji, doktorów Moniki Rydiger i Łukasza Galuska, było utkanie wizualnej opowieści o Rumunii poprzez indywidualne biografie artystów. „Okulary” Șandora, który jest także współkuratorem pokazu, umożliwiają nam spojrzenie na tę sztukę niejako od środka, dają szansę prześledzenia dylematów tożsamościowych i poszukiwań odpowiedzi na pytanie „kim jestem?” – mówi pani Agata Wąsowska-Pawlik, dyrektor MCK.

Prace zgromadzone w Galerii MCK pokazują zatem sztukę jako przestrzeń dla nadrealizmu, ironii, absurdu, a także dla refleksji nad historią i tożsamością. Ekspozycja opowiada o twórcach, którzy mieli szansę zaistnieć na międzynarodowej scenie, a także o tych, którym tragiczny XX wiek zamknął tę drogę. Niektórzy zostali uwięzieni w systemie, ograniczeni do niewielkich pracowni, inni uciekli i zapłacili za sukces losem emigranta. Wystawa oddaje ducha rumuńskiego râsu’-plânsu’ – śmiechu przez łzy, który stał się sposobem na oswajanie rzeczywistości. Ta perspektywa, łącząca absurdalny humor z refleksją nad rzeczywistością, przejawia się w dadaistycznym komizmie, czarnym humorze i postawie a face haz de necaz – znajdowania uśmiechu nawet w obliczu nieszczęść.

Ekspozycja została podzielona na sześć działów. Rozpoczynają ją między innymi dzieła Konstantyna Brâncușiego, Wiktora Braunera i Tristana Tzary, którzy na nowo zdefiniowali rzeźbę, surrealizm i dadaizm, a także fotograficzne arcydzieła Brassaïa. Kolejna część jest poświęcona artystom XX wieku, w tym Arturowi Segalowi, Horii Damianowi i Andrzejowi Caderemu, których twórczość wzbogaciła światową scenę sztuki. Czas uzurpacji Mikołaja Ceaușescu przybliżają prace Jana Grigorescu i grupy Sigma z Timișoary, demaskujące absurd systemu i poszukujące artystycznej niezależności w warunkach cenzury. Przełomowe czasy upadku komunizmu, atmosfera niepewności lat transformacji rezonuje w dziełach Anny Lupaș i Joanny Bătrânu. Szczególne miejsce zajmują artyści z Klużu: Wiktor Man, Adrian Gheni i Cyprian Mureșan, których twórczość w różnorodnych stylistycznie pracach komentuje współczesną rzeczywistość. Wystawę zamykają dzieła reprezentujące najnowsze tendencje w sztuce rumuńskiej, kształtowane przez pokolenie młodych artystów, takich jak Eugeniusz Roșca, Lea Rasovszky, Dawid Farcaș i Tincuța Marin, swobodnie łączących globalne trendy z inspiracjami rumuńskim dadaizmem, folklorem i mitologią, zdobywających coraz większe uznanie na międzynarodowej scenie artystycznej.

Wystawie towarzyszy obszerny album, który pozwoli spojrzeć na prezentowane dzieła w kontekście szerokiego tła historycznego i kulturowego. Wydany w wersji polsko-angielskiej, zawiera eseje intelektualistów i badaczy: prof. Adriany Babeți, dr. Łukasza Galuska, dr. hab. Kazimierza Jurczaka, dr. Jakuba Kornhausera, dr Diany Marincu, Tomasza Sandquista i prof. Włodzimierza Tismăneanu.

Wystawa potrwa od 8 marca do 20 lipca 2025 roku. Związany jest z nią program wydarzeń towarzyszących. Rozpocznie go debata Sztuka w kolekcji – wybór czy przypadek? – z udziałem pana Owidiusza Șandora, pani prof. Adriany Babeți, pani dr Diany Marincu, którą poprowadzi pan dr Łukasz Galusek. Na kolejne miesiące zaplanowano wykłady i spotkania z udziałem polskich i zagranicznych gości, pokazy filmowe, warsztaty taneczne i kulinarne, liczne oprowadzania oraz wydarzenia edukacyjne.

Szczegóły na stronie internetowej oraz w mediach społecznościowych Centrum.

Partnerem projektu jest Rumuński Instytut Kultury w Warszawie. Wystawa prezentowana w ramach sezonu kulturalnego, który organizowany jest przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w Polsce oraz Instytut Adama Mickiewicza (przy wsparciu Instytutu Polskiego w Bukareszcie), a także rumuńskie Ministerstwo Kultury i Rumuński Instytut Kultury.

Artyści prezentowani na wystawie: Andreea Anghel, George Apostu, Hans Arp, Ioana Bătrânu, Marius Bercea, Horia Bernea, Ștefan Bertalan, Ion Bîrlădeanu, Constantin Brâncuși, Brassaї, Geta Brătescu, Théodore Brauner, Victor Brauner, André Cadere, Mircea Cantor, Eva Cerbu, Andrei Chintilă, Lena Constante-Brauner, Roman Cotoșman, Chiril Cucu, Horia Damian, Max Ernst, David Farcaș, Harun Farocki, Constantin Flondor, Adrian Ghenie, Marin Gherasim, Bogdan Gîrbovan, Vasile Gorduz, Ion Grigorescu, Jacques Hérold, Isidore Isou, Marcel Janco, Wassily Kandinsky, Ana Lupaș, Victor Man, Tincuța Marin, Max Hermann Maxy, Hortensia Mi Kafchin, Joan Miró, Alex Mirutziu, Florin Mitroi, Gili Mocanu, Herta Müller, Ciprian Mureșan, Paul Neagu, Ioana Nemeș, Mircea Nicolae, Andrei Pandele, Paul Păun, Jules S. Perahim, Dan Perjovschi, Pusha Petrov, Silvia Radu, Lea Rasovszky, Eugen Roșca, Șerban Savu, Arthur Segal, Hedda Sterne, subREAL, Mircea Suciu, Yves Tanguy, Ovidiu Toader, Sergiu Toma, Doru Tulcan, Tristan Tzara, Andrei Ujică, Andra Ursuța

Kuratorzy: dr Monika Rydiger, dr Łukasz Galusek, dr Ovidiu Șandor. Aranżacja plastyczna: Anna Wisz. Produkcja wystawy: Magdalena Gacek, Natca Vaszilcsin, Karolina Wójcik. Identyfikacja wizualna: Jakub Sowiński. Tłumaczenie na język angielski: Jessica Taylor-Kucia. Korekta: Anastazja Oleśkiewicz, Jessica Taylor-Kucia. Montaż i wykonanie aranżacji: Art Industry Standard, Emanuel Mróz, Jakub Wójtowicz. Opieka konserwatorska: Magdalena Ponikowska-Presseisen. Oświetlenie i multimedia: Maciek Bernaś. Współpraca: Joanna Biegacz, Ewa Czarnecka, Magdalena Grabias, Joanna Hojda-Pepaś, Robert Karwowski, Agata Klejzerowicz, Dorota Korohoda, Daniel Krawczyk, dr Paulina Małochleb, Antoni Michalik, Paulina Orłowska-Bańdo, Marcin Pańtak, Łukasz Pieróg, Anna Sawłowicz, Paulina Semianchuk, Klaudia Słupek, dr Mariusz Soczówka, Julianna Wójcik, Natalia Żak. Przewodnik w polskim języku migowym: Jakub Studziński (opracowanie), Dawid Halota (nagranie i montaż). Audiodeskrypcja: Regina Mynarska, Dawid Górny.