„Czwórka”. O konserwacji i badaniach obrazu Józefa Chełmońskiego

Muzeum Narodowe w Krakowie

Ekspozycja odkrywa tajniki procesu konserwacji i przybliża niezwykle ciekawe wyniki badań nad obrazem: „Czwórka”. O konserwacji i badaniach obrazu Józefa Chełmońskiego prezentowana jest w Sukiennicach równolegle z monograficzną wystawą prac artysty w Gmachu Głównym Muzeum Narodowego w Krakowie jako jej dopełnienie. Dzieło nie opuści Galerii Sztuki Polskiej XIX wieku ze względu na ryzyko związane z transportem wielkoformatowego płótna.

We wrześniu 2024 roku zakończył się wieloletni proces konserwacji. Czwórka odzyskała pierwotny blask. Obraz znów zachwyca pełnią kolorów, lekkością i dynamiką kompozycji.

Od ostatniej konserwacji i oczyszczania lica minęło niemal 50 lat. Przez ten czas obraz zdążył się mocno zabrudzić, pokrywające go werniksy pożółkły, a retusze przebarwiły, odznaczając się brzydkimi plamami w obrębie warstwy malarskiej. Nawarstwienia te zmieniały wygląd dzieła i odbierały mu wybitne walory artystyczne. Ich przywrócenie stało się celem i głównym założeniem podjętej konserwacji. Od lipca 2020 roku realizowano trudny i długotrwały proces oczyszczania malowidła. Ze względu na gabaryty dzieła, a także, by uniknąć ponownego zdejmowania płótna z krosna i nawijania na wałek, prace konserwatorskie wykonywano w przestrzeni wystawy, w obecności zwiedzających. Konserwatorki oczyściły malowidło, usunęły pożółkłe werniksy, uzupełniły oraz wyretuszowały ubytki zaprawy i warstwy malarskiej. Na koniec położyły werniks zabezpieczający całe lico. Znów można podziwiać wyszukane odcienie i zestawienia kolorów, zostały przywrócone kontrasty walorowe i głębia przestrzeni w obrazie. Konserwacji poddano też ramę, która zyskała nowy blask.

Równolegle z konserwacją przeprowadzono wnikliwe badania Czwórki. Wykonano fotografie w różnych rodzajach promieniowania: UV, IR, RTG. Najciekawszych informacji dostarczył rentgenogram, który ukazuje dynamiczny proces tworzenia dzieła i zmiany decyzji autora. Poza obrazowaniem w różnych zakresach promieniowania wykonano badania z zastosowaniem innych metod nieinwazyjnych – analizy wizualnej i spektroskopii, fluorescencji rentgenowskiej (XRF). Uzyskane wyniki uzupełniono poprzez analizę próbek pobranych z obrazu technikami MO, SEM-EDS, FTIR, GC/MS. Dzięki badaniom rozpoznano budowę technologiczną, technikę wykonania obrazu, zastosowane przez artystę pigmenty i sposób ich łączenia, a także skład zaprawy, rodzaj płótna i spoiwa farb. Ujawniono nieznane dotąd etapy powstawania dzieła, rzucając nowe światło na ewolucję procesu twórczego. Zauważyliśmy, że paleta pigmentów, jak na taki duży obraz, jest stosunkowo niewielka, co wiąże się z ograniczoną kolorystyką kompozycji. W sumie zidentyfikowano około piętnastu pigmentów. Niektóre z nich występują jednak tylko w warstwach podmalowania. Wiemy, że nie od razu obraz wyglądał tak, jak go ostatecznie widzimy. Artysta pracował etapami, nanosząc kolejne warstwy malarskie, wprowadzał poprawki i zmiany koncepcyjne, stopniowo budował kolorystykę kompozycji. Nie zawsze dbał, aby nałożone wcześniej warstwy zdążyły dobrze wyschnąć, używał też dużo spoiwa. Dlatego w wielu miejscach warstwa malarska, schnąc, zmarszczyła się, gdzieniegdzie powstały jej spękania, odsłaniając kolor leżącej pod spodem zaprawy lub podmalowania – mówi pani Dominika Sarkowicz, kierowniczka Pracowni Konserwacji Malarstwa i Rzeźby w Sukiennicach.

Chełmoński namalował Czwórkę w Paryżu w 1881 roku. Przedstawia ukraiński pejzaż z pędzącymi na wprost widza czterema końmi ciągnącymi zaprzęg. Płótno, mające ponad 6,5 metra szerokości i ponad 2,7 metra wysokości, jest nie tylko jednym z kluczowych obrazów w kolekcji Muzeum Narodowego w Krakowie, lecz także należy do najbardziej rozpoznawalnych, wręcz ikonicznych dzieł polskiego malarstwa. Dzieło w swej niebywałej dynamice i sile wyrazu odzwierciedla wielki temperament artystyczny Chełmońskiego, ukazując zarazem jego odwagę twórczą i malarski rozmach.

Konserwację obrazu wykonały specjalistki z Pracowni Konserwacji Malarstwa i Rzeźby w Sukiennicach, Laboratorium Analiz i Nieniszczących Badań Obiektów Zabytkowych Muzeum Narodowego w Krakowie, we współpracy z Muzeum Narodowym w Poznaniu oraz naukowcami z innych instytucji. Badania dzieła przeprowadzono w ramach interdyscyplinarnego projektu badawczo-wystawienniczego związanego z przygotowaniem wystawy Józefa Chełmońskiego.