Stulecie. W rocznicę wielkiej wystawy śląskiej sztuki średniowiecznej

Muzeum Narodowe we Wrocławiu

Muzeum Narodowe we Wrocławiu

Pawilon Czterech Kopuł Muzeum Sztuki Współczesnej,  ul. Wystawowa 1

Stulecie. W rocznicę wielkiej wystawy śląskiej sztuki średniowiecznej

31 lipca – 30 grudnia 2026 roku

Kuratorka: dr Agata Stasińska

Po stu latach średniowieczne arcydzieła ponownie zagościły w Pawilonie Czterech Kopuł. Muzeum Narodowe we Wrocławiu przypomina legendarną wystawę z 1926 r. – wydarzenie, które stało się kamieniem milowym w badaniach nad sztuką śląską.

Celem opowieści o mistrzach średniowiecza, kuratorach i badaczach jest pokazanie zmian, jakie zaszły w muzealnictwie i historii sztuki w ciągu ostatnich stu lat.

Wystawa Śląskie malarstwo i rzeźba doby średniowiecza (Schlesische Malerei und Plastik des Mittelalters) została zrealizowana przez dwóch kuratorów – Heinza Braunego (1880–1957) i Ericha Wiesego (1891–1979). Po raz pierwszy w historii śląskiego muzealnictwa, a także po raz ostatni przed II wojną światową, zgromadzili w jednym miejscu najważniejsze zabytki śląskiej sztuki średniowiecznej. Wiele z nich wówczas zostało zaprezentowanych szerokiej publiczności po raz ostatni, dziś bowiem uznaje się je za zaginione lub zniszczone podczas działań wojennych. Badania naukowe przedwojennych kuratorów miały ogromny wpływ na to, jak dziś postrzegamy sztukę śląską.

To właśnie im zawdzięczamy sposób klasyfikacji średniowiecznych artystów, których tożsamość pozostawała nieznana – tłumaczy pani dr Agata Stasińska. – Oni jako pierwsi nadali im umowne przydomki. Przykładem jest twórca działający na terenie dawnego księstwa żagańskiego, autor dzieł dla wielu świątyń, m.in. kościoła pw. św. Katarzyny w Gościszowicach (obecnie Gościeszowicach). Braune i Wiese nazwali go Mistrzem Poliptyku z Gościszowic.

Współcześni widzowie obejrzą dzieła obecne na wystawie przed wiekiem oraz te, które z różnych względów zostały z niej wtedy wycofane lub nigdy na nią nie dotarły.

Prezentowane są najcenniejsze dzieła znajdujące się w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu, od rzeźb z kręgu Madonn na Lwach po prace powstałe w początkach XVI stulecia. Widzowie zobaczą również zabytki przechowywane obecnie w zbiorach innych muzeów – m.in. Muzeum Narodowego w Warszawie, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego czy Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Wśród wypożyczanych eksponatów są również bezcenne przykłady gotyckiej rzeźby i malarstwa na co dzień znajdujące się w kościołach, m.in. bazylice pw. św. Jakuba i św. Agnieszki w Nysie oraz bazylice pw. św. Jana Apostoła i Ewangelisty w Oleśnicy. Wybrane obiekty przed wyeksponowaniem poddane zostały kompleksowej konserwacji.

Celem wystawy jest również ukazanie zmian, jakie zaszły w muzealnictwie i badaniach nad śląską sztuką średniowieczną w ciągu ostatnich stu lat. Są widoczne na wielu polach, m.in.: w sposobach eksponowania i dbania o bezpieczeństwo zabytków, w stosowanych zabiegach konserwatorskich, a w końcu także w wiedzy o tych obiektach.

Zaprezentujemy odkrycia, nowe atrybucje i powiązania oraz historie związane z przekształceniami obiektów, które, choć wydają nam się dobrze znane, kryją wiele tajemnic – mówi pani dr Agata Stasińska. – Najlepszym tego przykładem jest figura Marii, która – zyskawszy w okresie baroku wtórne przekształcenia – przez Braunego i Wiesego prezentowana była jako św. Jadwiga.

Artysta nazywany kiedyś Mistrzem Poliptyku św. Barbary, dziś znany jest jako Wilhelm Kalteysen von Oche. Odkrycie jego tożsamości jest zasługą Ewy Wółkiewicz, która w Archiwum Państwowym w Opolu odnalazła treść pochodzących z lat 1451–1453 kontraktów na wykonanie nastawy głównego ołtarza do kościoła pw. św. Jakuba w Nysie.

Zwiedzający zobaczą np. obraz Chusta św. Weroniki (Veraikon) z Muzeum Narodowego we Wrocławiu, który przed wojną nie został pokazany ze względu na zły stan zachowania. Dziś znów cieszy oczy odwiedzających.

Niezwykle ważna jest możliwość zaprezentowania średniowiecznych zabytków w tym samym miejscu, które dla wystawy wybrali przedwojenni kuratorzy – w pawilonie wystawowym na Szczytnikach, obecnie Pawilonie Czterech Kopuł Muzeum Sztuki Współczesnej. Nowoczesne wnętrze Pawilonu i współczesna scenografia pozwolą spojrzeć na gotyckie zabytki z nowej perspektywy. Dzięki zaprezentowanym na wystawie archiwalnym fotografiom z 1926 r. będzie można porównać zmiany, jakie zaszły w sposobach prezentowania i ochrony dzieł sztuki.

Gdy po „Willmann. Opus magnum” (2019) oraz „Szaleństwo rokoka!” (2023/2024) kolejny raz zapraszamy gości na wystawę sztuki dawnej w Pawilonie Czterech Kopuł Muzeum Sztuki Współczesnej, robimy to w przekonaniu, że ma to głęboki sens – mówi pan dr hab. Piotr Oszczanowski, dyrektor MNWr. – W tych przestrzeniach wielkie wystawy odnajdują się w sposób wyjątkowo korzystny. Hans Poelzig w 1912 r. zaprojektował bowiem przestrzeń wystawienniczą o znamionach ponadczasowości i rozmachu na miarę również czasów nam współczesnych.

Wystawie towarzyszy instalacja współczesnej artystki, pani Anny Bujak, zatytułowana Sub rosa, która stanęła na dziedzińcu Pawilonu.

Projekt „Gotyk w Polsce” będzie realizowany w latach 2026‒2027 przez Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Muzeum Narodowe w Poznaniu oraz Zamek Królewski na Wawelu.

Gdy dzisiaj patrzymy na to, co wydarzyło się równo 100 lat temu w Pawilonie Czterech Kopuł, przede wszystkim czujemy wielki respekt i uznanie dla kuratorów tego przedsięwzięcia. To ich zasługą było stworzenie jednej z największych wystaw mediewistycznych w XX-wiecznej Europie. Przedsięwzięcia pozbawionego precedensu. Wystawa w parze z wydanym trzy lata później w Lipsku monumentalnym katalogiem stanowi rodzaj swoistego „tła” wszelkich obecnych poczynań badawczych. Kuratorzy wystawy przełamali pewne stereotypy, wykorzystali przestrzeń wystawienniczą bardzo nowoczesnego muzeum, stworzyli coś, co do dzisiaj stanowi dla wszystkich mediewistów zajmujących się sztuką śląską niezmienny punkt odniesienia. Mierzenie się z ich poczynaniami to z jednej strony ogromne wyzwanie, lecz także i bezmiar satysfakcji. Jest to na pewno przygoda – badawcza i muzealna – która być może zdarza się raz w życiu. W podjęciu tego zadania wystawienniczego kierowała nami chęć wzbudzenia refleksji nad owym stuleciem – co ten czas sprawił w badaniach i postrzeganiu śląskiej sztuki średniowiecznej, a także jak dzisiaj ją odbieramy? Ta wystawa jest wyrazem uznania dla kuratorów z 1926 r., a także dla wszystkich badaczy, którzy przez ostatnie stulecie pozwalali nam lepiej poznać i zrozumieć tę wyjątkową sztukę, wreszcie – potwierdzeniem, że miłość do niej jest ponadczasowa i nieprzemijająca. Państwa zapraszam na swoiste misterium – na wielkie przeżycie i obcowanie ze sztuką, która jest w stanie uczynić nas… wrażliwszymi.

dr hab. Piotr Oszczanowski

***

20 września, godz. 12.00

Oprowadzanie kuratorskie, prowadzenie: pani dr Agata Stasińska

9 października, godz. 16.00

O czwartej pod Kopułami. Oprowadzanie po wystawie

Wstęp z biletem na wystawę czasową.

10 października, godz. 18.00

Styl piękny w sztuce gotyckiej na Śląsku

Wykład pana dr. hab. Romualda Kaczmarka. Opowieść dotyczyć będzie problematyki sztuki gotyckiej na Śląsku z okresu ok. 1370–1430 r. Na wstępie pojawią się wyjaśnienia genezy i zakresu terminu „styl piękny” jako lokalnego, środkowoeuropejskiego odpowiednika pojęcia „styl międzynarodowy”. Zostaną ukazane na najważniejszych przykładach chronologia i dynamika przemian form stylowych w omawianym okresie. Będą pokazane dzieła, które jako najprawdopodobniej importy na teren Śląska inicjowały powstawanie lokalnych naśladownictw. Pojawi się również kwestia tzw. Mistrza Ukrzyżowania z kaplicy Dumlosych, wykreowanego przy okazji wystawy 1926 r., a budzącego do dziś kontrowersje.

Wstęp wolny.

11 października, godz. 11.00

Das Jahrhundert. Zum Jubiläum der Großausstellung schlesischer Kunst des Mittelalters

Eine Führung in deutscher Sprache durch die Sonderausstellung „Das Jahrhundert. Zum Jubiläum der Großausstellung schlesischer Kunst des Mittelalters“. Durchführung: Nicole Ullrich.

Nach einhundert Jahren sind unschätzbare mittelalterliche Meisterwerke wieder im den Vier-Kuppel-Pavillon zurück. Das Nationalmuseum in Wrocław erinnert an die legendäre Ausstellung aus dem Jahr 1926 – ein Ereignis, das zum Meilenstein in den Forschungen zur schlesischen Kunst des Mittelalters wurde. Die aktuelle Ausstellung ist eine Erzählung über die Meister des Mittelalters, Kuratoren und Forscher. Ihr Ziel ist es, die Veränderungen aufzuzeigen, die sich im Laufe des letzten Jahrhunderts auf dem Gebiet des Museumswesens und der Kunstgeschichte vollzogen haben.

Vier-Kuppel-Pavillon

Eintritt mit einer Eintrittskarte für die Sonderausstellung.

11 października, godz. 12.00

Oprowadzanie kuratorskie

Prowadzenie: pani dr Agata Stasińska, tłumaczenie na polski język migowy: pani Elżbieta Resler.

Wstęp z biletem na wystawę czasową.

11 października, godz. 14.00

Święte kobiety. Ich historia, ikonografia i lekcje, jakie za sobą niosły

Wykład pani Julii Stachy, tłumaczenie na polski język migowy: pani Elżbieta Resler. Spotykamy je na obrazach i rzeźbach zdobiących kościelne mury. Ich obecność w przestrzeniach sakralnych wydaje się nam niemalże oczywista. Podczas wykładu o świętych przybliżone zostaną sylwetki niektórych z nich. Poznamy historie ich życia (niejednokrotnie przekazywane w formie legendy), na podstawie przykładów ze świata sztuki odkryjemy, w jaki sposób ukazywane są w ikonografii i jak je rozpoznać dzięki ich atrybutom, a także zastanowimy się nad tym, jaką naukę za sobą niosły i czy możemy przełożyć ją na dzisiejszy – z pozoru znacznie inny od średniowiecznego – świat.

Wstęp wolny.

14 października, godz. 14.00

Średniowiecze w zmysłowej odsłonie

Integracyjne warsztaty z audiodeskrypcją dla osób z niepełnosprawnością wzroku w ramach cyklu „Dotknij Muzeum” oraz Festiwalu Kultury Bez Barier 2026, prowadzenie: pani Kinga Łaska.

Zapraszamy na wystawę oraz do spotkania ze sztuką średniowieczną poprzez różne zmysły i sposoby poznawania. Dotyk, dźwięk, zapach, smak czy doświadczenie własnoręcznej pracy stają się sposobami na poznanie prezentowanych dzieł i historii, które się za nimi kryją. Przyjrzymy się wybranym dziełom prezentowanym na wystawie czasowej, poszukując w nich śladów dawnych historii, symboli, materiałów i technik. Zajęcia pozwolą spojrzeć na średniowieczne dzieła z kilku perspektyw i odkryć, jak wiele ma do zaoferowania.

Wstęp: 3 zł. Zapisy: tel. 71 712 71 81.

17 października, godz. 16.00

Od księżnej do świętej. Rozwój ikonografii św. Jadwigi Śląskiej

Wykład pani Józefiny Fabisz.

Żona Henryka Brodatego, fundatorka klasztorów i jedna z najbardziej wyrazistych postaci w dziejach Śląska. Jadwiga (1178?–1243) zapisała się w historii nie tylko jako księżna, lecz przede wszystkim jako inicjatorka przełomowych fundacji kościelnych oraz protektorka ubogich. Przejawy pobożności, poparte świadectwami przypisywanych jej cudów, doprowadziły do kanonizacji już 24 lata po jej śmierci.

Pamięć o księżnej, utrwalana w piśmie i obrazie, stała się jednym z filarów tożsamości Śląska. Wizerunki św. Jadwigi zamawiane były zarówno przez środowiska dworskie, jak i kościelne czy miejskie. Powstające w kolejnych stuleciach iluminowane kodeksy, rzeźby i malowidła tablicowe łączyły krzewienie kultu religijnego z legitymizacją autorytetu piastowskiej dynastii oraz budowaniem prestiżu lokalnych wspólnot.

Podczas wykładu przedstawiona zostanie ewolucja ikonografii św. Jadwigi Śląskiej oraz transformacja sposobów jej ukazywania – od upamiętnień ascetycznej pobożności po monumentalne przedstawienia patronki i orędowniczki Śląska. Zaprezentowane zostaną najważniejsze dzieła sztuki oraz ich intrygujące, często burzliwe losy, które okazują się równie fascynujące, co biografia ich bohaterki.

Wstęp wolny.

18 października, godz. 12.00

Czy w średniowieczu istniały malarki?

Wykład kuratorski pani dr Agaty Stasińskiej.

Jak wyglądał średniowieczny cech? Czy było w nim miejsce dla kobiet? Dlaczego córki i wdowy po mistrzach malarskich miały tak wielu adoratorów? Na pytania odpowiemy podczas wykładu poświęconego zagadnieniu kobiet w warsztatach artystycznych okresu średniowiecza. Zaprezentowane zostaną sylwetki malarek znane z archiwalnych przekazów oraz ich niekiedy zdumiewające role w zdominowanym przez mężczyzn świecie artystycznym.

Wstęp wolny.

18 października, godz. 16.00

Usłyszeć średniowiecze

Integracyjne warsztaty muzyczne w ramach projektu „Średniowiecze w zmysłowej odsłonie”, prowadzenie: pan Tomasz Stera.

Muzyka od wieków towarzyszyła artystom. Bez wątpienia warstwa muzyczna w okresie średniowiecza miała istotne znaczenie zarówno dla artystów, jak i dla ówczesnych odbiorców sztuki. Pozwoliła rozwinąć gatunki muzyczne, co więcej – stała się inspiracją dla współczesnych twórców.

Podczas spotkania dowiemy się, jakie dźwięki kryją obrazy i rzeźby, jaki wpływ mogą wywierać ówczesne formy muzyczne na sztukę i człowieka oraz czy dawny zapis nutowy może być dziełem sztuki. Spróbujemy usłyszeć średniowiecze, a także odnaleźć i przenieść inspiracje średniowieczne na współczesność.

Wstęp wolny. Zapisy: tel. 71 712 71 81.

25 października, godz. 16.00

Śląskie gotyckie retabula i ich drugie życie w XX w.

Wykład pani dr Agnieszki Patały.

Nastawy ołtarzowe, nazywane też retabulami lub potocznie – choć błędnie – ołtarzami, stanowiły jedną z najważniejszych gałęzi produkcji aktywnych na średniowiecznym Śląsku warsztatów rzeźbiarsko-malarskich. Do naszych czasów zachowało się około 150 tego typu obiektów przechowywanych we wnętrzach kościołów lub w przestrzeniach muzealnych. Frapujące okazują się zresztą nie tylko okoliczności ich powstania oraz pierwotne funkcje, lecz również późniejsze losy. Niejednokrotnie bowiem stawały się uczestnikami działań o znaczeniu propagandowym, narzędziem manipulacji, a także obiektami umożliwiającymi budowanie i umacnianie – w pozytywnym znaczeniu – tożsamości danej społeczności.

Wstęp wolny.

5 listopada, godz. 18.30

Historia sztuki w terenie. Spacer po Bazylice św. Elżbiety

Prowadzenie: pan Sebastian Bagiński

Fara elżbietańska, znana dziś wrocławianom jako kościół garnizonowy, należy do najwspanialszych zabytków architektury gotyckiej na Śląsku. Jest przejawem ambicji patrycjatu i stanowi materialną kronikę dziejów miasta. Zapraszamy na zwiedzanie z przewodnikiem, które pozwoli poznać dzieje świątyni i jej wyposażenie. W trakcie oprowadzania dowiemy się m.in.: gdzie się znajduje Tablica Jałmużnicza, kim był Caspar Neumann oraz jakie dziedzictwo pozostawiła po sobie rodzina Rehdigerów. Spróbujemy odpowiedzieć też na pytania: które z dzieł sztuki średniowiecznej, będące obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu, zdobiły wnętrze kościoła pw. św. Elżbiety, a także – jaki element wyposażenia świątyni pamięta jeszcze wieki średnie?

Wstęp wolny. Zbiórka przed kościołem pw. św. Elżbiety, ul. św. Elżbiety 1/2.

Zapisy: tel. 71 712 71 81.

8 listopada, godz 14.00

Chóry anielskie i ziemscy soliści. O muzyce w sztukach plastycznych

Wykład pani Iwony Gołaj. Spotkanie poświęcone interdyscyplinarnym związkom muzyki ze sztukami wizualnymi. Prelegentka na przykładach przeanalizuje wątki muzyczne w malarstwie, rzeźbie i grafice ‒ ze szczególnym uwzględnieniem ikonografii średniowiecznej, kontrastując niebiańskich muzyków w sferze sacrum z ziemskimi wykonawcami i alegoriami w sferze profanum.

Wstęp wolny.

8 listopada, godz. 16.00

Doktor Erich Wiese i awangarda niemiecka w zbiorach Śląskiego Muzeum Sztuk Pięknych we Wrocławiu

Wykład pana dr. hab. Piotra Oszczanowskiego. Przybliżone zostaną postać pierwszego kuratora wystawy śląskiej sztuki średniowiecznej, dr. Eryka Wiesego, oraz jego zasługi w promowaniu sztuki awangardowej, przez narodowych socjalistów uznanej za wynaturzoną (Entartete Kunst) i jako przejaw zdegenerowanej formacji stylowej usuniętej z wrocławskich zbiorów muzealnych. Cenę za tę polityczną decyzję poniósł promotor tej sztuki, który pozbawiony został nie tylko funkcji dyrektora, lecz także zmuszony do rozstania się z muzeum i przeniesiony do Jeleniej Góry.

Dzisiaj odnajdujemy wybitne dzieła sztuki pierwszej tercji XX w. w światowych kolekcjach muzealnych i prywatnych. Były one w pewnym momencie historii niekwestionowaną chlubą Wrocławia.

Wstęp wolny.