Stulecie. W rocznicę wielkiej wystawy śląskiej sztuki średniowiecznej

Muzeum Narodowe we Wrocławiu

Muzeum Narodowe we Wrocławiu

Pawilon Czterech Kopuł Muzeum Sztuki Współczesnej,  ul. Wystawowa 1

Stulecie. W rocznicę wielkiej wystawy śląskiej sztuki średniowiecznej

31 lipca – 30 grudnia 2026 roku

Kuratorka: dr Agata Stasińska

Po stu latach średniowieczne arcydzieła ponownie zagościły w Pawilonie Czterech Kopuł. Muzeum Narodowe we Wrocławiu przypomina legendarną wystawę z 1926 r. – wydarzenie, które stało się kamieniem milowym w badaniach nad sztuką śląską.

Celem opowieści o mistrzach średniowiecza, kuratorach i badaczach jest pokazanie zmian, jakie zaszły w muzealnictwie i historii sztuki w ciągu ostatnich stu lat.

Wystawa Śląskie malarstwo i rzeźba doby średniowiecza (Schlesische Malerei und Plastik des Mittelalters) została zrealizowana przez dwóch kuratorów – Heinza Braunego (1880–1957) i Ericha Wiesego (1891–1979). Po raz pierwszy w historii śląskiego muzealnictwa, a także po raz ostatni przed II wojną światową, zgromadzili w jednym miejscu najważniejsze zabytki śląskiej sztuki średniowiecznej. Wiele z nich wówczas zostało zaprezentowanych szerokiej publiczności po raz ostatni, dziś bowiem uznaje się je za zaginione lub zniszczone podczas działań wojennych. Badania naukowe przedwojennych kuratorów miały ogromny wpływ na to, jak dziś postrzegamy sztukę śląską.

To właśnie im zawdzięczamy sposób klasyfikacji średniowiecznych artystów, których tożsamość pozostawała nieznana – tłumaczy pani dr Agata Stasińska. – Oni jako pierwsi nadali im umowne przydomki. Przykładem jest twórca działający na terenie dawnego księstwa żagańskiego, autor dzieł dla wielu świątyń, m.in. kościoła pw. św. Katarzyny w Gościszowicach (obecnie Gościeszowicach). Braune i Wiese nazwali go Mistrzem Poliptyku z Gościszowic.

Współcześni widzowie obejrzą dzieła obecne na wystawie przed wiekiem oraz te, które z różnych względów zostały z niej wtedy wycofane lub nigdy na nią nie dotarły.

Prezentowane są najcenniejsze dzieła znajdujące się w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu, od rzeźb z kręgu Madonn na Lwach po prace powstałe w początkach XVI stulecia. Widzowie zobaczą również zabytki przechowywane obecnie w zbiorach innych muzeów – m.in. Muzeum Narodowego w Warszawie, Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego czy Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu. Wśród wypożyczanych eksponatów są również bezcenne przykłady gotyckiej rzeźby i malarstwa na co dzień znajdujące się w kościołach, m.in. bazylice pw. św. Jakuba i św. Agnieszki w Nysie oraz bazylice pw. św. Jana Apostoła i Ewangelisty w Oleśnicy. Wybrane obiekty przed wyeksponowaniem poddane zostały kompleksowej konserwacji.

Celem wystawy jest również ukazanie zmian, jakie zaszły w muzealnictwie i badaniach nad śląską sztuką średniowieczną w ciągu ostatnich stu lat. Są widoczne na wielu polach, m.in.: w sposobach eksponowania i dbania o bezpieczeństwo zabytków, w stosowanych zabiegach konserwatorskich, a w końcu także w wiedzy o tych obiektach.

Zaprezentujemy odkrycia, nowe atrybucje i powiązania oraz historie związane z przekształceniami obiektów, które, choć wydają nam się dobrze znane, kryją wiele tajemnic – mówi pani dr Agata Stasińska. – Najlepszym tego przykładem jest figura Marii, która – zyskawszy w okresie baroku wtórne przekształcenia – przez Braunego i Wiesego prezentowana była jako św. Jadwiga.

Artysta nazywany kiedyś Mistrzem Poliptyku św. Barbary, dziś znany jest jako Wilhelm Kalteysen von Oche. Odkrycie jego tożsamości jest zasługą Ewy Wółkiewicz, która w Archiwum Państwowym w Opolu odnalazła treść pochodzących z lat 1451–1453 kontraktów na wykonanie nastawy głównego ołtarza do kościoła pw. św. Jakuba w Nysie.

Zwiedzający zobaczą np. obraz Chusta św. Weroniki (Veraikon) z Muzeum Narodowego we Wrocławiu, który przed wojną nie został pokazany ze względu na zły stan zachowania. Dziś znów cieszy oczy odwiedzających.

Niezwykle ważna jest możliwość zaprezentowania średniowiecznych zabytków w tym samym miejscu, które dla wystawy wybrali przedwojenni kuratorzy – w pawilonie wystawowym na Szczytnikach, obecnie Pawilonie Czterech Kopuł Muzeum Sztuki Współczesnej. Nowoczesne wnętrze Pawilonu i współczesna scenografia pozwolą spojrzeć na gotyckie zabytki z nowej perspektywy. Dzięki zaprezentowanym na wystawie archiwalnym fotografiom z 1926 r. będzie można porównać zmiany, jakie zaszły w sposobach prezentowania i ochrony dzieł sztuki.

Gdy po „Willmann. Opus magnum” (2019) oraz „Szaleństwo rokoka!” (2023/2024) kolejny raz zapraszamy gości na wystawę sztuki dawnej w Pawilonie Czterech Kopuł Muzeum Sztuki Współczesnej, robimy to w przekonaniu, że ma to głęboki sens – mówi pan dr hab. Piotr Oszczanowski, dyrektor MNWr. – W tych przestrzeniach wielkie wystawy odnajdują się w sposób wyjątkowo korzystny. Hans Poelzig w 1912 r. zaprojektował bowiem przestrzeń wystawienniczą o znamionach ponadczasowości i rozmachu na miarę również czasów nam współczesnych.

Wystawie towarzyszy instalacja współczesnej artystki, pani Anny Bujak, zatytułowana Sub rosa, która stanęła na dziedzińcu Pawilonu.

Projekt „Gotyk w Polsce” będzie realizowany w latach 2026‒2027 przez Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Muzeum Narodowe w Poznaniu oraz Zamek Królewski na Wawelu.

Gdy dzisiaj patrzymy na to, co wydarzyło się równo 100 lat temu w Pawilonie Czterech Kopuł, przede wszystkim czujemy wielki respekt i uznanie dla kuratorów tego przedsięwzięcia. To ich zasługą było stworzenie jednej z największych wystaw mediewistycznych w XX-wiecznej Europie. Przedsięwzięcia pozbawionego precedensu. Wystawa w parze z wydanym trzy lata później w Lipsku monumentalnym katalogiem stanowi rodzaj swoistego „tła” wszelkich obecnych poczynań badawczych. Kuratorzy wystawy przełamali pewne stereotypy, wykorzystali przestrzeń wystawienniczą bardzo nowoczesnego muzeum, stworzyli coś, co do dzisiaj stanowi dla wszystkich mediewistów zajmujących się sztuką śląską niezmienny punkt odniesienia. Mierzenie się z ich poczynaniami to z jednej strony ogromne wyzwanie, lecz także i bezmiar satysfakcji. Jest to na pewno przygoda – badawcza i muzealna – która być może zdarza się raz w życiu. W podjęciu tego zadania wystawienniczego kierowała nami chęć wzbudzenia refleksji nad owym stuleciem – co ten czas sprawił w badaniach i postrzeganiu śląskiej sztuki średniowiecznej, a także jak dzisiaj ją odbieramy? Ta wystawa jest wyrazem uznania dla kuratorów z 1926 r., a także dla wszystkich badaczy, którzy przez ostatnie stulecie pozwalali nam lepiej poznać i zrozumieć tę wyjątkową sztukę, wreszcie – potwierdzeniem, że miłość do niej jest ponadczasowa i nieprzemijająca. Państwa zapraszam na swoiste misterium – na wielkie przeżycie i obcowanie ze sztuką, która jest w stanie uczynić nas… wrażliwszymi.

dr hab. Piotr Oszczanowski

***

20 września, godz. 12.00

Oprowadzanie kuratorskie, prowadzenie: pani dr Agata Stasińska

9 października, godz. 16.00

O czwartej pod Kopułami. Oprowadzanie po wystawie

Wstęp z biletem na wystawę czasową.

10 października, godz. 18.00

Styl piękny w sztuce gotyckiej na Śląsku

Wykład pana dr. hab. Romualda Kaczmarka. Opowieść dotyczyć będzie problematyki sztuki gotyckiej na Śląsku z okresu ok. 1370–1430 r. Na wstępie pojawią się wyjaśnienia genezy i zakresu terminu „styl piękny” jako lokalnego, środkowoeuropejskiego odpowiednika pojęcia „styl międzynarodowy”. Zostaną ukazane na najważniejszych przykładach chronologia i dynamika przemian form stylowych w omawianym okresie. Będą pokazane dzieła, które jako najprawdopodobniej importy na teren Śląska inicjowały powstawanie lokalnych naśladownictw. Pojawi się również kwestia tzw. Mistrza Ukrzyżowania z kaplicy Dumlosych, wykreowanego przy okazji wystawy 1926 r., a budzącego do dziś kontrowersje.

Wstęp wolny.

11 października, godz. 11.00

Das Jahrhundert. Zum Jubiläum der Großausstellung schlesischer Kunst des Mittelalters

Eine Führung in deutscher Sprache durch die Sonderausstellung „Das Jahrhundert. Zum Jubiläum der Großausstellung schlesischer Kunst des Mittelalters“. Durchführung: Nicole Ullrich.

Nach einhundert Jahren sind unschätzbare mittelalterliche Meisterwerke wieder im den Vier-Kuppel-Pavillon zurück. Das Nationalmuseum in Wrocław erinnert an die legendäre Ausstellung aus dem Jahr 1926 – ein Ereignis, das zum Meilenstein in den Forschungen zur schlesischen Kunst des Mittelalters wurde. Die aktuelle Ausstellung ist eine Erzählung über die Meister des Mittelalters, Kuratoren und Forscher. Ihr Ziel ist es, die Veränderungen aufzuzeigen, die sich im Laufe des letzten Jahrhunderts auf dem Gebiet des Museumswesens und der Kunstgeschichte vollzogen haben.

Vier-Kuppel-Pavillon

Eintritt mit einer Eintrittskarte für die Sonderausstellung.

11 października, godz. 12.00

Oprowadzanie kuratorskie

Prowadzenie: pani dr Agata Stasińska, tłumaczenie na polski język migowy: pani Elżbieta Resler.

Wstęp z biletem na wystawę czasową.

11 października, godz. 14.00

Święte kobiety. Ich historia, ikonografia i lekcje, jakie za sobą niosły

Wykład pani Julii Stachy, tłumaczenie na polski język migowy: pani Elżbieta Resler. Spotykamy je na obrazach i rzeźbach zdobiących kościelne mury. Ich obecność w przestrzeniach sakralnych wydaje się nam niemalże oczywista. Podczas wykładu o świętych przybliżone zostaną sylwetki niektórych z nich. Poznamy historie ich życia (niejednokrotnie przekazywane w formie legendy), na podstawie przykładów ze świata sztuki odkryjemy, w jaki sposób ukazywane są w ikonografii i jak je rozpoznać dzięki ich atrybutom, a także zastanowimy się nad tym, jaką naukę za sobą niosły i czy możemy przełożyć ją na dzisiejszy – z pozoru znacznie inny od średniowiecznego – świat.

Wstęp wolny.