Życie na węglu. Ludzie, krajobrazy, dziedzictwo w obliczu transformacji energetycznej

Muzeum Etnograficzne we Wrocławiu

Muzeum Etnograficzne

ul. Romualda Traugutta 111/113, Wrocław

Życie na węglu.
Ludzie, krajobrazy, dziedzictwo w obliczu transformacji energetycznej

26 września – 29 listopada 2026 roku

Kuratorki wystawy: dr hab. Katarzyna Majbroda (UWr), Julia Szot (ME)

Barbórkowe kufle i pamiątki górnicze, przedmioty o wartości sentymentalnej i prace artystyczne, fotografie, plany oraz modele architektoniczne – historyczne, współczesne i wybiegające w przyszłość – a nawet miś Rudolf, którego pamięta niejeden dorosły, pokazane zostaną na wystawie w Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu. Ekspozycja poświęcona jest ludziom, krajobrazom i dziedzictwu pogranicza wokół Kopalni Węgla Brunatnego Turów i Elektrowni Turów w gminie Bogatynia na Dolnym Śląsku w obliczu transformacji energetycznej. Życie wokół Kopalni i Elektrowni Turów nie byłoby tym samym bez sąsiedztwa złóż węgla brunatnego. Przez długie lata napędzał on rozwój gospodarczo-ekonomiczny regionu oraz zbudował społeczny, kulturowy i emocjonalny stosunek do przemysłu energetycznego. W obliczu kryzysu klimatycznego i rosnącej świadomości ekologicznej świat społeczności lokalnej zmienia się, ponieważ nieuchronnie zbliża się transformacja energetyczna.

Wystawa stanowi prezentację wybranych problemów i zagadnień, które są codziennością osób zamieszkujących obszar znajdujący się na Trójstyku Polski, Czech i Niemiec. To opowieść spleciona z przedmiotów o wartości sentymentalnej pozyskanych od mieszkańców regionu oraz wspomnień i narracji lokalnej społeczności zebranych w toku badań etnograficznych. Prezentacja została podzielona na kilka sekcyj, które przybliżą zwiedzającym kluczowe zagadnienia związane z tematem.

Zarysowana zostanie historia początków eksploatacji złóż węgla brunatnego w regionie i losy zakładów wydobywczych po II wojnie światowej. Zgromadzone materiały ikonograficzne i filmowe oraz obiekty (pamiątkowe kufle barbórkowe, grafiki artystyczne czy przedmioty codziennego użytku) opowiedzą o kształtowaniu się górniczej tożsamości regionu i obecności przemysłu ciężkiego w życiu codziennym mieszkańców. Przypomniane zostaną też Bogatyńskie Zakłady Przemysłu Bawełnianego „Doltex”, zamknięte w 2002 r.

Konsekwencje prowadzonej działalności wydobywczej przedstawione będą na przykładzie wsi Wigancice Żytawskie, która została zlikwidowana, a ludność wysiedlono z powodu osuwającego się zwałowiska, stwarzającego zagrożenie dla zdrowia i życia mieszkańców. Choć wieś nie istnieje od 1999 r., przesiedleńcy do dzisiaj pielęgnują więzy sąsiedzkie na corocznych Zjazdach Mieszkańców Wsi Wigancice. W gronie lokalnych animatorów, aktywistów i konserwatorów zabytków podejmowane są starania na rzecz zainteresowania opinii publicznej historią Wigancic. Działania te przerodziły się w plan odbudowy wsi, jej rekonstrukcji i przywrócenia dawnej świetności.

Krajobraz regionu Bogatyni tworzą nie tylko kopalnia, lecz także bogate dziedzictwo architektoniczne pogranicza Śląska i Górnych Łużyc, którego najbardziej charakterystycznym elementem są domy przysłupowe. Dlatego na wystawie pokazane zostaną modele i zdjęcia tych domów, dokumentacja ich translokacyj z terenów zagrożonych, a także projekty budynków, które powstają współcześnie w nawiązaniu do tradycyjnego rzemiosła ciesielskiego.

W tym kontekście nie zabraknie informacyj o oddolnych działaniach mieszkańców i powoływanych przez nich stowarzyszeń, które skupiają się na ochronie zabytkowych domów, a ich rewitalizacja stała się jednym z pomysłów na promocję turystyczną regionu, który od pewnego czasu posługuje się nazwą Krainy Domów Przysłupowych.

Z kolei Opolno-Zdrój to dawna miejscowość uzdrowiskowa, na przełomie XIX i XX w. zwana Saskimi Cieplicami, dziś leżąca na skraju odkrywki. Wystawa przypomni zorganizowany tam w 1971 r. plener Ziemia Zgorzelecka, pod hasłem „Nauka i sztuka w procesie ochrony naturalnego środowiska człowieka”, uważany za pierwszy w historii polskiej sztuki plener o tematyce ekologicznej, który zgromadził artystów i reprezentantów nauk ścisłych. Widzowie będą mogli zobaczyć prace wrocławskich uczestników pleneru – dokumentację zrealizowanego wówczas przez Konrada Jarodzkiego performansu oraz fotografie autorstwa Natalii LL.

Wystawa czerpie z badań antropologicznych wokół sprawiedliwej transformacji energetycznej prowadzonych na Trójstyku od 2021 r. przez panią dr hab. Katarzynę Majbrodę z Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego. Od 2025 r. badania prowadzone są w zespole badawczym, w ramach projektu przez nią kierowanego pt. Lokalne doświadczanie zmian klimatycznych i sprawiedliwej transformacji węglowej w spornym krajobrazie kompleksu wydobywczo-energetycznego Turów na Dolnym Śląsku, realizowanego w ramach grantu OPUS 27 (finansowanego przez Narodowe Centrum Nauki).

Kuratorki stawiają pytania: czym są dekarbonizacja i odejście od rozwijanego przez dekady przemysłu dla lokalnej społeczności? Co z węglowej przeszłości powinno zostać zachowane, by stać się częścią nowej tożsamości regionu? Jak wyobrażenia o przyszłości wpływają na teraźniejszość? Jak lokalna społeczność projektuje swoje jutro w obliczu niepewnej powęglowej przyszłości?

Wystawie towarzyszy publikacja.

Wybrane wydarzenia towarzyszące wystawie:

10 października, 22 listopada, godz. 12.00

Oprowadzania kuratorskie

prowadzenie: panie dr hab. Katarzyna Majbroda, Julia Szot

17 października, godz. 14.00

Oprowadzanie z tłumaczeniem na polski język migowy

prowadzenie: pani Julia Szot

26 września, godz. 10.00

Ciesielstwo tradycyjne regionu Bogatyni

warsztaty rzemieślnicze

prowadzenie: panowie Marcin Rębarz i Jan Rębarz

4 października, godz. 12.00

Malowana makatka

warsztaty dla dzieci w wieku od sześciu do dwunastu lat

prowadzenie: pani Olga Budzan

11 października, godz. 15.00

Ciche apokalipsy miejscowości w sąsiedztwie Kopalni Węgla Kamiennego „Turów”

wykład pani dr Karoliny Rybickiej

18 października, godz. 12.00

W Krainie Domów Przysłupowych – zbuduj swój własny domek!

warsztaty dla dzieci w wieku od sześciu do dwunastu lat

prowadzenie: pani Barbara Caturian

25 października, godz. 12.00

Amulet z zaginionego miejsca

warsztaty dla dzieci w wieku od sześciu do dwunastu lat

prowadzenie: pani Barbara Caturian

8 listopada, godz. 15.00

Tradycje górnicze na obszarze Niecki Żytawskiej do 1945 r.

wykład pani dr Karoliny Rybickiej

14 listopada, godz. 12.00

Historia zatoczyła koło. Opowieść o powrocie do Wigancic Żytawskich

spotkanie z panią Elżbietą Lech-Gotthardt

15 listopada, godz. 12.00

Czytanie performatywne: Wspomnienia z Wigancic Żytawskich

28 listopada

Koncert zespołu Serbska Reja

Na warsztaty obowiązują zapisy (na tydzień przed wydarzeniem): tel. 71 344 33 13.

zdjęcia: Magdalena Lorek