Jesteś tutaj: Publicystyka » Inni publicyści » Monika Milewska: „Boskie trele. Szkice o Oświeceniu i Rewolucji” (fragment)

„Boskie trele. Szkice o Oświeceniu i Rewolucji” (fragment)

Monika Milewska

Jedna i Niepodzielna

[…] Im więcej konfliktów narastało w łonie Francji, tym głośniejsze stawało się hasło Republiki Jednej i Niepodzielnej. W procesie jej tworzenia nie było już jednak mowy o żadnej agregacji. Republika Jedna i Niepodzielna powstała dzięki eliminacji kolejnych jej przeciwników – prawdziwych i urojonych. Urzędowa papeteria tego czasu nosiła nagłówki: „Republika Francuska. Jedność, Niepodzielność, Unia, Braterstwo”, ale odezwy spisywane na owym papierze pełne były nienawiści wobec wrogów i zachęt do ich denuncjacji.

Charakterystyczna była choćby zmiana, jaka nastąpiła w tym okresie w stosunku do cudzoziemców przebywających na terytorium Francji. W początkach rewolucji Francja ogłoszona została Ziemią Wolności, ziemią azylu, naturalnym schronieniem dla wszystkich wolnych ludzi, dla których stała się przybraną, ale czułą matką. W miarę rozwoju sytuacji międzynarodowej i wojny z koalicją matczyna miłość Francji do imigrantów słabła, a w Konwencji coraz częściej pojawiały się żądania całkowitej banicji obcokrajowców. Godni pozostania na świętej Ziemi Wolności – według jednego z projektów – nosić mieli na piersiach szarfę z napisem „Gościnność”… Tych, których uznano za niegodnych, spotykały najróżniejsze represje: internowania, konfiskata majątków (angielskich i hiszpańskich), ścisła kontrola przemieszczania się po terytorium Francji. 6 września 1793 roku uchwalono aresztowanie wszystkich obcokrajowców z wyjątkiem artystów, robotników i „tych, którzy dostarczą dowodów przywiązania do Republiki”1. Jakobińska Konwencja przegłosowała także niegodny dekret nakazujący niebranie angielskich jeńców. W końcu wyrzuciła obcokrajowców z własnego grona. Cudzoziemców zaczęto utożsamiać z bandytami, zdrajcami, obcymi agentami i szpiegami. Pogardzano nimi za to, że wciąż żyją pod jarzmem tyranów. O Anglikach mówiono w Konwencji, że to „obmierzła rasa kupczyków pochodzących od Kartagińczyków i Fenicjan, handlarze skór bydlęcych i niewolników”2. Utopijne braterstwo szybko zmieniło się w realną ksenofobię.

Z pewnymi wszakże wyjątkami. W sierpniu 1791 roku na francuskiej wyspie San Domingo, kwitnącej „perle Antyli”, jak ją wówczas nazywano, wybuchło wielkie powstanie niewolników. Rewolucjoniści długo nie wiedzieli, jak odnieść się do tego faktu. Deklaracja praw człowieka i obywatela nie czyniła wszak żadnych rozróżnień na ludzi białych i kolorowych. Jednak lobby kolonialne w Paryżu było na tyle silne, że przez kilka lat blokowało rewolucyjne rozwiązania. Dopiero w lutym 1794 roku jakobińska Konwencja zdecydowała się na zniesienie niewolnictwa we francuskich koloniach. Temu przełomowemu aktowi towarzyszyła w metropolii godna oprawa: braterskie uściski, święta fraternizujące białych i czarnych obywateli, wylewane publicznie łzy wzruszenia. Najbardziej poruszające były sceny z pochodów, w których czarnoskóre kobiety karmiły piersią białe niemowlęta, białe kobiety zaś dawały swe piersi czarnym dzieciom3. Możemy to odczytać nie tylko jako symbol zbratania ras, ale i asymilacji ludności czarnej ssącej białe francuskie mleko.

Przynależność narodowa nie jest już kwestią pochodzenia, koloru skóry czy kształtu oczu. Można ją swobodnie wybrać. Rewolucja odkrywa istnienie „Francuzów dwóch światów”: niedawni niewolnicy, dziś cieszący się pełnią praw obywatelskich, w niczym w zasadzie nie różnią się od swoich białych braci. Ta rewolucyjna konstatacja prowadzi do daleko posuniętych konsekwencji. Od tej pory Francja zarówno w metropolii, jak i w swych koloniach, kierować się będzie zasadą asymilacji w myśl następującej aksjologii: Inny (Senegalczyk, Niemiec z Lotaryngii albo Bretończyk) powinien być taki sam jak my. Pobrzmiewa w tym nie tylko rewolucyjny egalitaryzm, ale i nutka nadsekwańskiej megalomanii, która każe Francuzom wierzyć w bezwzględną wyższość ich kultury. Ale jest to też wyraz misji cywilizacyjnej, do której przez dziesiątki lat poczuwać się będą co szlachetniejsi kolonizatorzy. W końcu – czyż może istnieć większe szczęście niż bycie pełnoprawnym Francuzem? Najlepiej streszcza to anegdota z czasów kolonialnych, gdy w afrykańskich wioskach małe Murzyniątka sylabizowały z francuskiego elementarza: „Nasi przodkowie Galowie mieli blond włosy i niebieskie oczy”. Naród francuski tworzony był – i jest nadal – poprzez odróżnicowanie. Nie liczą się włosy i oczy, lecz rozbudowany system republikańskich wartości, które kandydat na Francuza musi przyjąć za swój, aby dostąpić zaszczytu przynależności do narodowej wspólnoty.

Z brakiem uprzedzeń rasowych wiązała się ekspansja rewolucyjnych idei na zewnątrz. Rewolucja francuska była w założeniu internacjonalistyczna, a jej braterski uścisk miał objąć cały świat. Podczas prac nad Deklaracją praw człowieka i obywatela wielokrotnie powtarzano, że są to prawa dla wszystkich czasów i wszystkich narodów. Jej twórcy wierzyli święcie, że na sam odgłos rewolucyjnych haseł tyrani pospadają z tronów, a przebudzone z ciężkiego snu narody świata z entuzjazmem przyjmą francuski model ustrojowy. Rewolucja przez długie lata traktowana była jako najlepszy francuski towar eksportowy, a trójkolorowa kokarda – w wizji rewolucjonistów – miała wkrótce zdobić nawet tureckie turbany. Z tej naiwnej wiary wynikło wiele nieporozumień w historii Europy, która – jak pokazały to najlepiej wojny napoleońskie – nie zawsze z należytą wdzięcznością przyjmowała u siebie zastępy francuskich misjonarzy Wolności.

Boskie trele. Szkice o Oświeceniu i Rewolucji

O ile pochodzenie etniczne nie było przeszkodą w przynależności do Narodu, o tyle pochodzenie społeczne mogło automatycznie z tej wspólnoty wykluczać. Dekret o podejrzanych z 17 września 1793 roku nakazywał uwięzienie pewnych kategorii osób stanowiących bezpośrednie zagrożenie dla Republiki. Wśród nich znajdują się między innymi „dawna szlachta, mężczyźni i kobiety, oraz ojcowie, matki, synowie, córki, bracia, siostry i agenci emigrantów, którzy nie dość okazywali swe poparcie dla rewolucji”4. Tak oto stworzona zostaje nowa kategoria prawna „dawnej szlachty”, les ci-devant. Kasta, która została uroczyście zniesiona w „szczęśliwym roku 1790”, zostaje restytuowana prawnie, ale zamiast przywilejów czekają ją teraz tylko represje – dyskryminacja, czyli przywileje na opak – jak zauważa Bronisław Baczko5. Szlachtę traktuje się jak piątą kolumnę, podejrzewa się ją o sprzyjanie koalicji, potajemne spiski, pomoc emigrantom (w rewolucyjnym myśleniu emigrant równa się szlachcic), o zdradę i kontrrewolucję. Les ci-devant zostają wykluczeni z klubu jakobinów, planuje się ich banicję, a nawet deportację z kraju. Wielu trafia na gilotynę nie za to, czego dokonało, ale kim było w przeszłości.

Szlachta nie jest jedyną podejrzaną grupą społeczną. Osławiony reprezentant w misji Joseph Le Bon każe wciągać na czarną listę wszystkich obywateli płacących ponad pięćdziesiąt franków podatku. „Biorąc pod uwagę, że spośród oskarżonych o zbrodnie przeciwko Republice należy skazać na śmierć przede wszystkim bogatych, uznanych za winnych, sąd karny w Arras rozpatrzy w trybie rewolucyjnym sprawy tych podejrzanych, którzy wyróżniają się talentem lub bogactwem”6. Bogactwo, staranny ubiór, kultura i wykształcenie budziły nieufność dobrego sankiuloty. Czyż ukrywający się na prowincji filozof Condorcet nie został schwytany tylko dlatego, że miał podejrzanie białe dłonie? W czasach, gdy donosicielstwo podniesiono do rangi cnoty, tropienie odmienności stało się obsesją.

Karykatury i pamflety, w które obfitował ten rozpolitykowany czas, przedstawiały – zgodnie z prawem gatunku – Innego jako odmieńca. Jego odmienność była nie tylko powodem do żartów, często też budziła lęk, była odpychająca i groźna. Przeciwnika przedstawiano jako istotę wynaturzoną, zdehumanizowaną, zezwierzęconą.

Po egzekucji dantonistów poseł Góry Garnier de Saintes oświadczył: „Jeśli dokonujemy czystki wśród nas, to przecie aby mieć prawo do zrobienia czystki we Francji. Nie pozostawimy żadnego obcego ciała w Republice”7. Na straży czystości stała gilotyna, która „uprzątała kraj”, nie pozostawiając na ziemi francuskiej miejsca dla żadnej podejrzanej odmienności. Przeciwnik, Inny, stawał się wyrzutkiem społeczeństwa, odpadem, obcym ciałem, które należało jak najprędzej usunąć, by nie „kalało”, nie „plamiło” świętej Ziemi Wolności.

Terror w swoim ideologicznym wymiarze służył więc przede wszystkim ujednoliceniu kraju, pozbyciu się wszelkich odmienności, które mogły stanowić zagrożenie dla idei Republiki Jednej i Niepodzielnej. Jednocześnie jednak sam stwarzał nowe, ostre jak ostrze gilotyny podziały. Bronisław Baczko tak scharakteryzował te dwa aspekty terroru: „Z jednej strony dławi on i niweluje przemocą odmienności, różnice i linie podziału odziedziczone po przeszłości w imię swego projektu politycznego – JEDNOLITEGO, jednoczycielskiego i centralizującego; z drugiej zaś przez swoją politykę, swój język, swoje instytucje i swoją gwałtowność utrwala nawet w najmniejszych gminach i miasteczkach konflikty regionalne i lokalne”8.

Rewolucja w swej radykalnej fazie obsesyjnie poszukuje wrogów. Kolejno desygnowane grupy przeciwników pełnią funkcję kozła ofiarnego, na którego zrzuca się odpowiedzialność za wszelkie niepowodzenia, zarówno te wojenne, jak i wewnętrzne.

Każda odmienność – przejawiająca się w poglądach politycznych lub religijnych, w posiadanym majątku, w pochodzeniu społecznym, a nawet etnicznym – staje się podejrzana. Wyśniona przez Robespierre’a Republika Cnoty ma być homogenicznym państwem równości i braterstwa, ale aby do niej dotrzeć, trzeba odnaleźć i unicestwić czających się wszędzie Innych. Innych – winnych.

Gdyby spojrzeć na dzieje Rewolucji okiem René Girarda9, można pokusić się o stworzenie następującego, bardzo uproszczonego oczywiście schematu. Francja wkracza w rewolucję jako państwo stanowe, silnie zróżnicowane wewnętrznie, zarówno pod względem prawnym, społecznym, jak i regionalnym. Jednym z naczelnych haseł rewolucji jest zniwelowanie tych różnic: zrównanie ze sobą stanów i obywateli, zniesienie przywilejów stanowych i regionalnych, przejście z dialektów na wspólny język francuski, stworzenie jednego narodu wreszcie. Apogeum tego wielkiego projektu stanowi ruch federacyjny wraz z wielkim Świętem Federacji obchodzonym w Paryżu w rocznicę zburzenia Bastylii. „Szczęśliwy rok 1790” jest rokiem, w którym następuje girardowskie „odróżnicowanie” społeczeństwa. W podniosłej atmosferze święta padają na moment wszelkie przedziały społeczne, znikają różnice, naród francuski staje się wspólnotą równych sobie braci. Wkrótce jednak pryska utopijne złudzenie jedności; entuzjazm federacji, która łączy, ustępuje lękowi przed federalizmem, który dzieli. W obliczu wojny, klęsk na froncie i kryzysu zaczyna się poszukiwanie kozłów ofiarnych, a wszelka odmienność okazuje się niebezpiecznym stygmatem. Ostatnimi z kozłów ofiarnych są Robespierre i jego najbliżsi współpracownicy. Po ich egzekucji społeczeństwo się uspokaja i różnicuje na nowo – wraca wolność słowa, w krótkim czasie powstają wielkie fortuny.

Rewolucja francuska nie do końca radziła sobie z problemem odmienności. Jej naczelne hasła były w tej mierze wyjątkowo niespójne. Wolność działała na korzyść odmienności – dawała wyzwolenie niewolnikom i swobody mniejszościom religijnym oraz etnicznym. Tymczasem równość i braterstwo niosły za sobą ujednolicenie, formatowanie, zglajchszaltowanie narodu. Stosowane w sposób dogmatyczny i obsesyjny prowadziły do prześladowań Innego, z gilotyny czyniąc prokrustowe łoże nowego, lepszego świata bez różnic.

Monika Milewska, Boskie trele. Szkice o Oświeceniu i Rewolucji, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2026, ss. 200, oprawa broszurowa ze skrzydełkiem, ISBN 978-83-8325-267-4.


1 Jan Baszkiewicz, Stefan Meller, Rewolucja francuska 1789–1794. Społeczeństwo obywatelskie, Warszawa 1983, s. 300.

2 J. Baszkiewicz, Nowy człowiek…, s. 372.

3 Ibidem, s. 390.

4 J. Baszkiewicz, S. Meller, op. cit., s. 301.

5 B. Baczko, Politiques…, s. 20.

6 Pierre Gaxotte, Rewolucja francuska, tłum. Jana Furuhjelma poprawili i uzupełnili Andrzej Zawilski i Ewa Kuczkowska, Gdańsk 2001, s. 402.

7 J. Baszkiewicz, Nowy człowiek…, s. 219.

8 Bronisław Baczko, Jak wyjść z Terroru. Termidor a Rewolucja, tłum. Wiktor Dłuski, kalendarium Termidora opracowała i przypisy rozszerzyła Monika Milewska, Gdańsk 2005, s. 86.

9 Zob. René Girard, Kozioł ofiarny, przekł. i posł. Mirosława Goszczyńska, Łódź 1987; idem, Sacrum i przemoc, cz. I, tłum. Maria i Jacek Plecińscy, Poznań 1993.

PMK Design
© Organizacja Monarchistów Polskich 1989–2026 · Zdjęcie polskich insygniów koronacyjnych pochodzi z serwisu replikiregaliowpl.com.